مراسم یادمان استاد حسین تهرانی و بزرگداشت استاد محمد اسماعیلی ، به همت موسسه فرهنگی هنری نغمه شهر برگذار شد.

در این مراسم که با حضور جمعی از اساتید هنر و موسیقی در سالن نامناسب و کوچک فرهنگسرای هنر برگزار شده بود، « حسین علیزاده » نوازنده ی چیره دست تار و سه تار به ایراد سخنرانی و نوازندگی پرداخت. استاد محمد اسماعیلی نیز با نوای تنبک سه تار علیزاده را همراهی کرد.

{ برای مشاهده ی فیلم نوازندگی «علیزاده» و «اسماعیلی» اینجا کلیک کنید }
{ بخوانید گزارش خبرگزاری فارس و خبرگزاری مهر را }

پرواز یک صدا^۱

مرغــــی از اقصــــای ظلــــمت پر گرفت
شب، چرای گفت و خـواب از سر گرفت
^{(احمد شاملو)}

آسمان موسیقی ایران هم چنان در سوگ الهه آواز ایران نشسته بود که الهه دیگری از آواز ایران پرواز گرفت. بانو «پریوش ستوده» از خوانندگان صاحب نام دهه چهل وزارت فرهنگ و هنر، در عین ناباوری و البته در عین بی-توجهی دوستداران و دست اندرکارن موسیقی کشور، به جهان باقی شتافت. قطعاً فوت وی برای جامعه موسیقی ضایعه جبران ناپذیری است. زیرا وی شاید ازمعدود کسانی بود که از عنفوان شکل گیری ارکسترهای مختلف وزارت فرهنگ و هنر، تا انقلاب 57 در عمده ارکسترهای این وزارت خانه به طور مداوم به اجرای آواز پرداخت – به تحقیق نگارنده بانو پریوش ستوده در وزارت فرهنگ و هنر دارای بیشترین آمار آوازی بود، به همین سبب وی می توانست منبع و مرجعی برای شناسایی، تاریخ آهنگ سازی و ترانه سرایی وزارت فرهنگ و هنر محسوب شود. اما تقدیر الهی چنین بود که وی  پس از تحمل تألمات روحی فراوان، در گوشه عزلت، به آرامش ابدی بسر برد و چه راحت و آرام دعوت حق را لبیک گفت. اکنون گنجینه دیگری از فرهنگ و هنر این مرزوبوم روی در نقاب خاک کشید. بقول «دکتر مهدی حمیدی شیرازی» شاعر:

شنیدم که چون قـوی زیبـا بمیـرد
فـــریبنـــده زاد و فـــریبـــا بمیــــرد
شب مرگ، تنها نشیند به موجی
رود گـوشـه ای دور و تنهــا بمیــرد
گروهی بـرآننـد کـایـن مـرغ شیـدا
کجـا عـاشقـی کـرد آن جـا بمیـرد
چـو روزی ز آغــوش دریــا بــرآمــد
شبی هـم در آغـوش دریـا بمیـرد
تو دریای مـن بـودی آغـوش واکـن
که میخواهد این قـوی زیبـا بمیـرد

این بانو روز ساعت 10 صبح دوشنبه 21 آبان از این جهان رخت بربست و فردای آن روز در گوشه ای از قطعه دوم (از قطعات بسیار قدیمی) بهشت زهرا در غربت تمام و با حضور بیست نفر از بستگان وی به خاک سپرده شد (از هنرمندان این کشور تنها فریدون حافظی، افسانه ملک - خواننده دیگر وزارت فرهنگ و هنر و دوست دیرینه پریوش – و سیروس احمدی فر - ترانه سرا وشاعر وزارت فرهنگ و هنر- در این مراسم حضور داشتند). چه سخت بود که مداح در موقع تلقین از آن جمع تقاضا کرد که وی را حلال کنند! مداح گرامی از به کاربری عنوان خواننده امتنا کرد و ویرا یکی از آهنگسازان برجسته قلمداد کرد، گویا در موقع تدفین نامیدن خواننده زن به خواننده زن کراهت دارد. آن جا بود که نگارنده عنان از کف داد و مرثیه ای نه برای پریوش، بلکه در بیان ناسپاسی های ملت قدردان، در دل خویش گفتم. بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران / کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران. یا بقول اقبال لاهوری: چو رخت خویش بربستم، همه گفتند که با ما آشنا بود / ولیک کس ندانست این مسافر از که گفت با که گفت از کجا بود. با خود در این اندیشه بودم که زمانی بهرحال قدردان هنرمندان و احیاگران فرهنگ و هنر این سرزمین بودیم، زمان گذشت، حداقل پس فوت آنان، یادی از آنان می کردیم. تاجایی که به صفت متناقض نمای مرده پرست موصوف بودیم. حال دیگر نمی دانم که به چه صفتی موصوف هستیم!

نخست باید از خانه موسیقی یاد کرد. خانه ای که گویا مالک ابدی آن چندتن فرد معدود می باشند. پیش از انقلاب در زمان تصدی هوشنگ ابتهاج در برنامه گلها نقدی به وی می کردند که شما گلها و رادیو را خانه عده ای هنرمند کردید. نمی دانستیم که با استقرار نظام عادلانه جمهوری اسلامی، خانه های بزرگ تری نیز متعلق به این عده شود.

پس از فوت بانو پریوش خانواده وی از خانه موسیقی و البته انجمن موسیقی درخواست تدفین در قطعه هنرمندان را داده بودند که متأسفانه مسئولان این دو سازمان به واسطه عدم همکاری وی در پس از انقلاب را مانع از این تدفین عنوان کردند: «چون پس از انقلاب کاری را ارائه و اجرا نکردند نمی توانیم وی را در این قطعه ...» - در دل هم شاید بدنامی وی به واسطه همکاری با رژیم ملعون ستم شاهی و وزارت فرهنگ و هنر (به ریاست شخص معلوم الحالی به نام پهلبد!) را ... بگذریم^۲ . گفتنی است که عمده موسیقی دانان (استاد فرامرز پایور، هوشنگ ظریف و ...) و حتی خوانندگان این وزارت خانه (مانند خاطره پروانه) در پس از انقلاب همکاری های بسیار فراوانی با سازمان های فرهنگی وهنری نظام داشته اند.
اما بانو پریوش پس از انقلاب اصلاً آوازی نخواندند، چه رسد به همکاری با دستگاه ها. آنهایی که افتخار همکاری با این دستگاه ها در پس از انقلاب را داشته اند از دید مفتشان، همکاری نمادینی است که نشانه تغییر رویه این هنرمندان، از پیش از انقلاب به پس از انقلاب محسوب می شود. به همین خاطر این دست همکاری ها برای برخی از دستگاه ها بسیار مبارک است.
 جالب است خوانندگانی که در آن سوی مرزها تک خوانی می کنند و حجاب اسلامی - تلویزیونی را هم رعایت نمی کنند، رسانه های ملی و اسلامی ما با آن ها به گفت وگو می نشیند و نظرات آنان را درباره وضعیت موسیقی و آواز جویا می شود. تکرار می کنم بانو پریوش اصلاً پس از انقلاب به هیچ وجه آواز نخواندند.
اما سئوال این است که در نظامی که صدای زن حرام است، چگونه این سخن به ذهن مسئول گرامی تداعی شده که وی با نظام همکاری، یا اثری را ارائه نکرده است!
هیچ فراموش نخواهم کرد زمانی را که یکی از سازمان های عقیدتی – سیاسی نظام، چندسال پیش طرحی داده بود که در آن علل و عوامل حذف صدای زن آسیب شناسی شود! من به این مدیران گفتم شما پدیده هایی هستید که بیشتر محتاج آسیب شناسی هستید! دلیل آن موجه است، زمانی صدای زن و آثار مخرب آن در جامعه، آسیب شناسی و حتی صریحاً بدون آسیب شناسی به طور کلی حرام قلمداد شد. حال پس از گذشت چندسال این حرمت باید آسیب شناسی شود! آن هم توسط کسانی که به طور انقلابی به جان موسیقی ما افتادند و به زن و مرد رحم نکردند و ... در این  حمله چنگیزی البته بانوان به واسطه نهادینه نبودن و قوی نبودن نهادشان، آسیب های بسیاری متقبل شدند.
جالب است رادیو ایران برخی مواقع کاسه داغ تر از آش می شود. طرح هایی می دهد که اگر این طرح ها در رادیو و تلویزیون های بیگانه رغم می خورد، در برنامه 30 – 20 تلویزیون ایران مورد تمسخر قرار می گرفت. چندی پیش برنامه ای در صدد تهیه بود که در آن قرار بود عدم پخش صدای زن بررسی شود! از سرنوشت این برنامه بی خبرم. اما همین بس که برخی مواقع همین رسانه با برخی از خوانندگانی مانند پری ملکی، پریسا واعظی و ... گفتگوهایی می کند. معلوم نیست از این افراد به عنوان شنونده آواز دعوت می شود، یا به عنوان خواننده آواز!  هر چه است آن دستگاه و وی را به عنوان یک خواننده زن به رسمیت شناخته است.
یکی از مسئوالان رادیو با انتقاد تعریف می کرد که در رادیو برنامه ای پخش می شد که در برنامه نقش زنان در همخوانی مورد برسی قرار گرفته بود. با یکی از بانوان خواننده در حال گفت وگو بودند که مجری گفت که حال می-شنویم صدای این خواننده را در زیر صدای خوانندگان ... بدون اینکه اثری پخش شود. بلافاصله گوینده گفت: بله بله صدای ایشان بسیار شنیدی و زیبا بود!
برنامه دیگری در رادیو پخش شد که در آن برنامه هم فقدان نشان ندادن ساز در تلوزیون بررسی می شد. جای تعجب است در بخشی از سازمان بدعتی به عنوان نشان ندادن ساز پایه ریزی می شود. در اتاق دیگر موجوداتی این موضوع را مورد آسیب شناسی قرار می دهند!
غیر از این است که این دست برنامه ها گمراه کردن مردم، گرفتن ژست های روشنفکرانه و پوز دادن های تو خالی مسئوالان برای خوب جلوه دادن وضعیت موسیقی و فرهنگ این مملکت است!
اما بانو پریوش مضرور و مضروب همین رفتارهای متناض شد. وی در عنفوان انقلاب در اوج پختگی در فرآیند بازسازی انقلاب فرهنگی، از وزارت فرهنگ و ارشاد بازنشسته یا بازخرید (!) می شود. جالب است یکی از افرادی که پیش انقلاب از حسن شهرتی در هرزگی داشت. پس از انقلاب نام و عکس این بزرگوار وچند تن از موسیقی-دانان این دیار را به عنوان خائن به جراید و در و دیوار کوبید. بانو پریوش را چندین مرحله احضار کردند که چرا پیش از انقلاب خوانده اید. چرا در وزارت فرهنگ و هنر کار می کردید! بازجوهایی که بانو پریوش سال ها از ذهنش پاک نمی شد. همواره از جملات تند آن جلسات مانند خائن و جانی یاد می کرد که وی را مانند خوره می بلیعد. آن چنان رنجیده بود که شاید یکی از عوامل فوتش تکرار و بازآفرینی آن شرایط بود. وی تعریف می کرد: روزی به نمایندگی از بانوان بدنام شده (بزرگوارنی ماند خاطره پروانه، گیتی وزیری تبار، افلیا پرتو و ...) به خدمت حسن حبیبی رفتم که به وی گفتم ما بدنامیم ما خائنیم، نمی دانستیم که ما در این بیست سال به فرهنگ و هنر این مروزبوم خدمت نمی کردیم، خیانت می کردیم. ما غیر از آواز و اجرای موسیقی چه کردیم که حال باید موصوف به صفت خائن و جانی شویم. آیا اجرای آثار و کلام فاخر فرهنگ ایران، اجرای کلام حافظ، سعدی و ... این قدر بد است که باید مشمول این همه خفت و خاری شویم. البته ما سرفرازیم آنهایی ذلیلند که فرهنگ و هنر این سرزمین را به بهای نازلی می فروشند. البته حسن حبیبی در این نشست آن چنان شرمسار شد که سر خویش را به علامت تسلیم به پایین انداخت.

 بشنوید آخرین گفتارهای وی در زمینه فرآیند پاکسازی سال 1358

بانو پریوش ستوده از همان زمان تا زمان موت لب به آواز نگشایید و دائماً می گفت آواز بخوانم! به من گفته اند: خائن، جانی و ... . این اواخر با دوست هنرمند وهنرشناسم «سیروس احمدی فر» از وی تقاضا می کردیم  که خانم پریوش با خود چنین نکنید شما هم به خود آسیب می رسانید و هم مردم و ما را از هنر خود محروم می کنید. که ایشان در پاسخ می گفتند: «برای که! برای چه! من در اوج قدرت، شهرت و محبوبیت با آن وضعیت کنار نهادند. حال که از آن حال و هوا فاصله گرفتم چه کنم. به مردم دروغ تحویل بدهم. نخیر از من گذشته است. چرا به زور و به دورغ ریا داده های اشتباه بدهم و جالب است در قبال آن پول دریافت کنم». و این شاید جزء آخرین کلمات وی بود. چرا که دو – سه روز بعد آن حادثه ناگوار رخ داد.
همان طور که گفتم پریوش مشمول رفتار زمانی انتحاری و حال متناقض مسئولان شد. معلوم نیست که چرا و به چه دلیل آواز زن حرام است. از سویی تلاوت و قرائت زنان در مواقعی برای مردان به خصوص مردان متخصص عین ثواب شده است. طوری که برخی از رسانه ها به پخش تلاوت زن می پردازند. اما آواز زن هنگام اجرای کلام سعدی، حافظ و مولوی حرام است! مگر کلام این بزرگان مبین کلام الهی نیست. خود علمای شیعه گفتنه اند این کلام رایحه وی دارد. شیخ بهایی می گوید: مثنوی معنوی مولوی / هست قرآن بر زبان پهلوی! آیا اجرا و قرائت کلام مولوی حرام است. متأسفانه به واسطه غالب شدن رویکرد فقهی در شیعه در تعارض با فرآیند عرفانی، اجرای این دست آثار، انسان را از خود بی خود می کند!!! (حال مگر یکی از تأثیرگذاری های موسیقی غیر از کنده شدن از عالم خاکی است! بقول حافظ آدمی در عالم خاکی نمی آید بدست / عالمی دیگر باید ساخت و از نو آدمی). سئوال دیگری مطرح می شود چرا آواز و صدای مرد حلال و ثواب است، اما صدای زن حرام! البته بنا به لطف مسئولان مانند توالت های عمومی و البته اتوبوس های شرکت واحد، خانم ها برای خانم ها مشکلی نیست بخوانند! البته آقایان برای همه برای بخوانند، حتی اگرمخاطبانان آنان خانم باشد! نمی توان فکرکرد که حقایق اسلام با آزادی انسان ها و استعدادهای ذاتی آدمی در منافات باشد. در قرآن آمده است که دین آمده است که غل و زنجیر را از کمر انسان برداریم (اغلال التی کانت علیهم).  اما فکرنمی کردیم که دیگر همین اسلام مانعی برای رشد انسان باشد! علی (ع) در نهج البلاغه می گوید: پیش از بعثت انبیا بشر عقلی نداشت و در جهل بود تا اینکه آفتاب انبیاء فرود آمد «و یثیروا عنهم دفائن العقول». دین آمد که عقل و تفکر آدمی برانگیخته شود. در قرآن آمده است که هر کسی را به اندازه وسعش نفسی داده ایم «لایکلف الا نفساً وسعها» آیا باید با وسعت، ظرفیت و استعدادهای آدمی به شکل تدافعی برخورد کرد. صدای خوب یک ظرفیتی است که خداوند در وجود انسان نهاده است. آیا باید با این نعمت الهی به مبارزه نشست و آن را حرام کرد. حرمت صدای زن تنها یک نظریه نیست. متأسفانه نتایج بسیارمنفی برای آن مترتب است که یکی از آن ها محروم شدن از این رحمت الهی است. از همه بالاتر آدمی با اندیشه و استعدادش حیات و دوام و قوام دارد. بقول مولوی ای برادر توهمان اندیشه ای / مابقی خود استخوان و ریشه ای. امکان رشد این استعداد بر آدمی سلب شود. انسانی وجود ندارد. جلوگیری از استعداد آدمی بی تردید خود قتل نفس محسوب می شود. زیراکه خداوند این ظرفیت را در وجود آدمی نهاده است. مولوی در جایی از مثنوی می گوید:
زین اللناس حق آرسته است
زآن چه حق آراست کی تانند رست
کز پی تسکن الیهایش آفرید
کی تاند آدم از هوا برید
چیزی که خداوند آفریده امکان تقابل با آن نیست. بعد درباره پیامبر اسلام می گوید: پیامبری که عالم مدهوش سخنش بود به سخن و کلام همسرش محتاج بود:
آن که عالم مست گفتش می زدی
کلمینی یا حمیرا می زدی
(به عایشه می گفت با من سخن بگو، من آرامش می گیریم)
صدا  و به ویژه صدای زن ودیعه ای الهی است. بقول مولوی زینت الهی و حق آراسته است.
از یاد نبریم تئوری ها و تاریخ نگاری های ما؛ حذف  افراد و منع از امکان کار برای آن ها تنها نیست، نوعی تحریف و از بین بردن آنان از صحنه روزگار است^۳ . بانو پریوش محصول رویکرد انتحاری و تحریفی تاریخ ماست.
صدای زن با تئوری و ممیزی های ارشاد و صداوسیما غیر قابل حذف است. فروش زیر زمینی و رو زمینی در تمام شهر گواه این است. ضمن این که تعدد رسانه ها انحصار طلبی را تحدید کرده است. ضمن این که از زیر دست مبارک ممیزی ارشاد اسلامی آثاری منتشر شده است که آثار زیادی از صدای بانوان کشور مانند روح انگیز و قمرالملوک وزیر است. استاد شجریان در ابتدای DVD «همنوا با بم» لطف کردند و صدای بانو قمر (امان از ان دل که داد) را بدون هیچ ممیزی منتشرکردند. (پروانه ارشاد بر DVD اثر بیانگر همین است). از آن سو همخوانی بانوان زیر صدای مردان در برخی موارد حتی بدون سایه آقایان منعی ندارد. این شکل چه سازوکاری است که صدای زن شنیده نمی شود. این دست حرمت کاملاً موضعی نسبی است. اگر بخواهیم کلامی بحث کنیم. مانند آن میشود که برخی مواقع صدای چپ کوک مرد شنیده می شود. یادم هست که وقتی صدای بسطامی و یا محسن کرامتی از جایی پخش می شد. مردم به ناگاه می گفتند، چه شده است که صدای زن حلیت یافته است! اگر صدای زنی به آن صدا نزدیک باشد چه تأثیر ایجاد می کند آن صدای نزدیک به زن چه! در ضمن ممیزی ارشاد هر چقدر قوی باشد نمی تواند از رندی های استودیو به راحتی گذر کند. در این صورت تنها راه این است که بقول سپهری «بگذاریم احساس هوایی بخورد» و امکان ارائه و اجرای صدای زن فراهم شود.

بی تردید بخش مهم تاریخ آواز ایران مدیون خوانندگان زن و یکی از ارکان اصلی آواز ایران بر پایه صدای بانوان بوده است. باز شدن فضا برای زنان در عصر پهلوی نخست امکانی بود که موسیقی آوازی، ما با قابلیت هایی در آواز روبرو شود که پیشتر به خصوص در عهد ناصری از آن برخوردار نبودیم. بانوان خواننده ای مانند قمر، دلکش، الهه، پوران ... و بانو پریوش که آثارشان از جمله مهم ترین وبهترین آثار آوازی این مملکت است، از جمله سرآمدان این جریان بودند. در حال حاضر از سروصداهای آهنگسازان چنین بر می آید که سطح کیفی خوانندگان بسیار نزول کرده است. آیا این نمی تواند محصول انحصارطلبی و ایدئولوژی های جمعی تنگ نظر باشد. جالب است صدای خانه موسیقی هم درآمده است. خوب شما خود با تفکرات ایدئولوژیک (مانند صداسازی و حذف صدای زن) خود جلوی خوانندگان را گرفته اید حال می گویید: چرا وضعیت آواز به این صورت شده است! چندسال پیش یکی از مسئولان رده بالای نظام گفته بود: من نمی دانم این آقای منتظری چه می گوید! جالب است وی را تبعید می کنند و در حصر می گذارند، بعد می گویند فلانی چه می گوید!
بگذریم بحث این است چه بسا صدای همین بانوان موجب تعالی روح جمعی شود. هیچ فراموش نمی کنم که یک بار به طور اتفاقی اثری از استاد عزیز فریدون حافظی با تنظیم جواد معروفی در سه گاه در گل های رنگارنگ 310 با آواز بانو پوران طاقانی شنیدم که آن قدر منقلب شد که اشک بر دیدگانم جاری شد. ترانه ای با این مطلع از معینی کرمانشاهی:
همین امشب همین امشب به یاد رخ محبوبم در میخانه می کوبم ...

 بشنوید این آهنگ را با صدای پوران

گذشت تا این که یک بار به بانو پریوش گفتم این اثر از دایی شماست (فریدون حافظی دایی پریوش ستوده هستند) شما خود این اثر شنیده اید: گفتند که بنده در سال 1345 پیشتر از پوران آن را اجرا کردم! گفت یادش بخیر یک بار در یک برنامه تلویزیونی تمام خانوده ها را دعوت کردند که به خانواده ما هم گفتند برای برنامه امشب دسته های گل بخرید. این برنامه مستقیم دارای صحنه آرائی و نهایت کارگردانی بود؛ میخانه ای درست کرده بودند که من در حین خواندن باید می رفتم به در آن میکده می کوبیدم و غیره و بعد این آهنگ را می خواندم. ... من به سرعت از ایشان پرسیدم که این اثر ضبط شده است که گفتند ای آقا آن موقع که ضبطی نبود. پخش مستقیم بود. گذشت تا اینکه روزی بانو پریوش گفتند من چند حلقه ریل دارم که این ها را پدرم چهل سال پیش هنگام پخش برنامه های تلویزیونی من ضبط می کردند. که دوست عزیزم سیروس احمدی فر آن را علی رغم دور ضبطی بسیار بد بر روی نوار پیاده کردند. در بین این آثار اثر «همین امشب»  (احتمالاً) با اجرای ارکستر مفتاح که بانو پریوش گفته بودند، در آن بود. جای بسی تأسف که بانو پریوش این آثار باقی مانده از خود را گوش نکردند و رخت جهان بربستند!

«همین امشب» با صدای پرویش (این اثر 42 سال پیش از تلویزیون با حداقل امکانات ضبط شده) ^بزودی

در بین این آثار تنظیم قطعه به یادماندنی «گفت وگو» (در دشتی) استاد فرامرز پایور و نیز تصنیف «یارب» بود که پرویش بسیار زیبا اواز وتصنیف اثر را اجرا کرد.

 بشنوید این اثر زیبا را در برنامه موسیقی ایرانی

در آخرین لحظات زندگی که نمی دانم خود می دانست که از میان می رود! (ما که نمی دانستیم) یکی از این نوارها را به لطف سیروس احمدی فر شنیدیدند؛ اثری به آهنگسازی بسیار زیبای «نصرت اله گلپایگانی» آهنگی که بعدها به نام آهنگساز دیگری به عنوان «نیلوفرانه» عرضه شد! در حال شنیدن بودیم که به ناگاه قطعه آوازی در آن اثر بود که گویا بانو پریوش در حال تمرین در منزل بودند. چه صحنه خاطره انگیزی بود، ای کاش دوربینی بود که از این صحنه ها فیلم بردارد. خانم پریوش سر به پایین انداختند و با نگاه حسرت آلودی غم گذشته را می خوردند یادم هست یکبار پشت تلفن به شوخی گفتند که ما جوانی پر شر و شوری داشتیم آقا، نگاه نکنید حال را! (من هم گفتم شر نبود خیر، سراپا شور و احساس بودید خانم!) در حین این فضای خاطره انگیز، یک آن دختر خردسالی آهنگ «هر که دیدم یاری داره من ندارم» (آهنگ بزرگ لشکری – شعر رضا جنتی عطایی) «یاسمین» را در آن ریل خواند (که خواهرزاده بانو پریوش بودند). که یک آن ایشان گفتند الهی الهی چقدر قشنگ و ژوست میخوندی دختر! شهنار خواهر (بزرگ) پریوش به گوشه ای رفت و به تنهایی به شنیدن این اثر پرداخت. از نگاه وی معلوم بود که داشت به گذشته می نگریست، زمانی که بانو پریوش در اوج شهرت، محبوبیت و هیبت بود! عکسش در وسط مجله تماشا چاپ می شد! تمام چهارشنبه شب ها تنها صدای وی پخش می شد. مسئولان دیگر صدایشان در آمده بود که مگر غیر از وی خواننده ای نیست! یادمان نرود بانو پریوش نخستین خواننده زنی بود که صدایش از تلویزیون ملی ایران پخش شد.

 بشنوید گفتارهای بانو پریوش در این رابطه – در گفت وگو با نگارنده شهریور سال جاری

و فراموش نکنیم که روح الله خالقی در مجله موزیک سال 1340 گفت: من هر چهارشنبه به واسطه صدای این خانم به تماشای ارکستر پایور به خوانندگی پریوش ستوده می نشینم. این خانم آینده خوبی دارند. من طوری برنامه خود را تنظیم می کنم که هر چهارشنبه بتوانم این برنامه به ویژه صدای این بانو را بشنوم – نقل به مضمون.
کسی که از خوانندگان دائمی ارکستر صبا، رودکی و ارکستر مفتاح و به ویژه خواننده پانزده ساله ارکستر پایور بود. حال کار بدانجا کشیده است که خانه موسیقی وی را به یاد نمی آورد و بدنامی وزارت فرهنگ وهنر (پهلبد) و بدنامی کسانی که حتی هجایی قرابت به نام پریوش دارند، سوءسابقه ای برای این هنرمند با فرهنگ قلمداد می کنند – من خطابم نه با جناب آقای گنجه ای، عاطفی، نوربخش و غیره است. تنها یک نفر پاسخ دهد افاقه می کند: دکتر محمد سریر!
جالب است که خانه موسیقی برای ختم مادر بزرگوار استاد شجریان مراسم برگزار می کند و شجریانی که با توجه به دارایی هایش مفصل ترین برنامه ها را برای مادر فقیدش می توانست، برگزار کند (البته به روح مادر این استاد مسلم درود و رحمت می فرستیم) اما خانه موسیقی نخستین خواننده رسمی تلویزیون ملی، کسی که خالقی وی را بهترین خواننده آن زمان قلمداد می کند را به یاد نمی آورد و به راحتی از نامش می گذرد، حتی پیام تسلیتی برای خانواده و دایی ایشان (فریدون حافظی) ارسال نمی کند!
البته بانو پریوش در زمان حیاتش هیچ احتیاجی به این دست همکاری ها نداشت، چه رسد حال که دست وی از این دنیا کوتاه شده است؛ الحمدالله که لطف خانه موسیقی وانجمن موسیقی شامل حال بانو پریوش فقید نشد. بنده پیر خراباتم که لطفش دائم است / ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست.

بانو پریوش علی رغم امکان خروج از ایران بر عهد و پیمان خود مبنی بر ماندن ونخواندن در ایران بود. حتی زمانی که فضا کمی برای خوانندگان زن باز شد، به هیچ گاه به دعوت ارشاد و همکاران سابق خود تن در نداد. که عهدش از دم صبح ازل تا آخر شام حیاتش بر یک عهد و یک میثاق بود. زمانی که خوانندگان زن آن طرف به صورت سلو و این طرف به صورت هم خوان می توانستند بخوانند، تن به آن فضا نداد. همکاران وزارت فرهنگ وهنر به یاد خواهند آورد که پریوش همانی بود که بود. پیش از انقلاب غیر از حقوق وزارت فرهنگ وهنر خارج از عرف حتی هدیه ای هم قبول نمی کرد. در سفرهای داخلی و خارجی تن به زر و زیور درم و پاداش حتی پادشاهان و رئیس و رئس های دولت های خارجی قرار نگرفت. استاد رحمت الله بدیعی و همسر وی به یاد خواهند آورد سفر امریکا را - استاد بدیعی که هر کجا هستند خدایا به سلامت دارشان. وی هم از موسیقی دانان با فرهنگی بوده و هستند که هیچ-گاه محصور تجملات مقطعی نشدند.

پریوش انتقادهای خود را بی پروا حتی به بزرگان موسیقی ایران بیان می داشتند. خانم گیتی وزیری تبار و خانم ارفع اطرائی تصدیق خواهند کرد: زمانی را که پس از انقلاب بانو پریوش گریبان برخی از بزرگان موسیقی را گرفتند و گفتند یادتان رفته ...! حتی یک بار برای خانم پریوش تعریف می کردیم که اسفندیار منفردزاده در گفت وگوی ماهواره ای گفته است که اول انقلاب بحثی درباره وضعیت موسیقی بود که ... ایشان صحبت من را قطع کردند و گفتند من در آن مجلس و نشست بودم و به طور کامل جریان آن نشست را تعریف کردند. در آن نشست یک-باراستاد موسیقی گفتند الان موسیقی ما در بهترین حالتش است و امکان رشد دارد. (نشان دقیقی بود چرا که منفردزاه هم درگفت وگو همین سخن استاد ... را نقل می کرد) زمان گذشت و در جمعی همان استاد گفتند الان موسیقی ما در بدترین حالتش است که بانو پریوش با تمام احترام گفتند شما گویا یادتان رفته است!

تنهایی، رنجش و غربت پریوش در این سی سال یک طرف، مراسم تشیع جنازه وی یک طرف. چنان غریبانه و دردآور بود که نویسنده این سطور هرگاه فکرمی کنم اشک بر دیدگانم جاری می شود. ایشان فرزندی از خود نداشتند، تنها خواهر زاده ای بر بالای قبر وی گریان بودند که ایشان با گذشت چند روز هنوز اشکهایش پایانی ندارد. اما فرزندان معنوی و هنری وی کجا بودند! یادش بخیر لحظه آخری که به همراه سیروس احمدی فر از وی جدا شدم که ایشان گفتند من فرزندی ندارم، شما هم مانند نوژن فرزند دیگر من هستید. متأسفانه ما هیچ گاه فرندان خوبی برای این هنرمندان نبودیم. تشیع جنازه تاریخی وی، دلکش، پوران، الهه و در صدر آنها بانو قمر الملوک وزیری همین را امر اثبات می کند. یادش بخیر احمد شاملو. همواره می گفت: این ملت حافظه تاریخی ندارد!
پس از تشیع جنازه مطهر بانو پریوش، به برخی از دوستان گفتم همین جا بمانیم که پریوش های دیگرهم در راه هستند و باید تشیع شوند. پس از مجلس فاتحت پریوش هم گفتم بجاست در کنار مجلس فاتحت، برای «خانه موسیقی» مجلس خاتمتی بگیریم. ^۴

.: فرید اسدی دهدزی - faridfde@ yahoo.com

پانوشتها
۱ - این عنوان به پیشنهاد دوست با فرهنگم، شاعر و ترانه سرای وزارت فرهنگ و هنر جناب سیروس احمدی انتخاب شده است. از لطف ایشان نهایت سپاس را دارم. در همین جا جا دارد این مقاله را که با تمامی احساس نگاشته ام، به ایشان تقدیم کنم. ضمن این که بجاست از تمام دوستانم خانم فروغ بهمن پور، استاد عزیزم فریدون حافظی و دوستان عزیزم سجاد پورقناد و محمد نعمتی که در آشنایی ما با خانم پریوش ستوده و نیز جمع آوری آثار وی، کمک  وهم فکری های بی شماری به من کرده اند، نهایت تشکر را داشته باشم. 
۲ - البته این ادبیات نگارنده نیست. ادبیاتی که بر غیر چنین توصیفی دارد.
۳ - فراموش نكنيم، سانسور: حذف و قيچي فلان كلمه، فلان جمله، فلان كتاب نيست. يا حتي قيچي فلان قطعه موسیقی نيست، اصلاً دعوا بر سر اين چيزها نيست؛ بلكه تيغ حذف وجرح سانسورچي ها ناخودآگاه به جان نويسنده، موسیقی دان و سينماگر هم مي افتد، اصلاً آن نويسنده، آن موسیقی دان حذف و محو مي شود. حذف آن نويسنده و موسیقی دان هم يعني نابودي فرهنگ. وقتي كسي مانند هدایت، شاملو، گلشيري، بيضائي، خالقی، قمر، وزیری، دلکش و… نباشند، مگر ديگر فرهنگي هم است؟ سانسور كه باشد حيات فرهنگي هم نيست. زيرا نه آگاهي است و نه رشد و تكاملي و نه اساساً حقيقتي. هميني مي شود كه حال بر موسیقی، سينما و ديگر قلمروهاي فرهنگ كشور آمده است. فراموش نكنيم كه حتي در همين رسانه ملّي زماني چهره زنان را نشان نمي دادند و يا چهره آنان را شطرنجي مي كردند. فراموش نكنيم در جامعه اي هستيم كه موسيقي را (حتي پس از حلال دانستن آن توسط بزرگان) حرام مي شمارند، ظاهراً در نظر عده اي هيچ چيزي در اين جهان بدتر تار وتنبك نيست؛ حتي حاضرند انواع و اقسام آلات مخدر و مخمور كننده و بدتر از آن ابزار و آلات گرم جنگي (و حتي زن نيمه برهنه اي را در كنفرانس برلين) نشان دهند، اما نشان دادن هر نوع سازي ممنوع است – حتي در رسانه ملي ما روي آن را با پوشال مي گيرند كه مبدا كسي تحريك شود! فراموش نكنيم حتي تاريخ ادبيات معاصر ما را تحريف و سانسور كرده اند. تاريخ داستان نويسي نوين ما به زعم تحریف گران تاریخ، بقول سپانلو: از جمالزاده شروع مي شود و توسط جلال به نقطه اوج خود مي رسد … همين والسلام! يعني در اين جا هدايت، چوبك، علوي، محمود دولت آبادي و گلشيري به كل حذف مي شوند. برویم سراغ شعر نو (بگذريم از اينكه عده اي حتي خود شعر را از جمله نمونه هاي لهو مي دانستند و با نفس شعر مشكل داشتند – اين را فعلاً فراموش مي كنيم ) در تحليل شعر نو، اصلاً نام شاملو و فروغ حذف مي-شود، حتي نام نيما و اخوان را با وسواس آورده مي شود! داشت فراموشم مي شد كه آن پير احمد آبادي آن شير پير در زنجير تاريخ خفته «دكتر محمد مصدق» را هم از تاريخ محو كرده اند. جاي دور نرويم، حداقلش اين بود كه ايشان نفت اين مملكت ما را ملي كرد! منابع، مستندات، مكتوبات و گفتارهاي بسيار ارزشمندي از وي و درباره ي وي در زير تيغ مميزي مجوز نگرفت و اگر هم نيم چه مجوزي هم كه مي گرفت آلوده به ويروس سانسور بود، تاآنجا كه بردن نام دكتر مصدق هم در كتب درسي طبق بخشنامه! صورت مي گرفت و غير از آن جرم محسوب شد (هم چنان كه عمادالدين باقي نويسنده كتاب درسي تاريخ معاصر ايران دوم متوسطه مجرم محسوب شد!). در بحبوبه انقلاب مي گفتند حال ديگر اقلاً اين منابع مجوز مي گيرند اما … . يك موقع از یاد نبریم، حذف و تحريف مصدق مساوي است با حذف و تحريف تاريخ! اين را هم فراموش نكنيم كه بهرام بيضائي در دهه شصت براي رتق و فتق مشكل اداري به ارشاد رفته بود ، همان موقع يكي از همين مسئولين ارشاد به ايشان رُك وپوسكنده گفت: «شما نويسنده هستيد، ما نويسنده نمي خواهيم، ما تايپيست مي-خواهيم!» -احتمالاً در عرصه موسیقی مداح و روضه خوان می خواهند! تازه يادم آمد كه اين همه تحريف حقيقت را فراموش كردم، تازه يادم آمد مصدق، هدايت، شاملو، خالقی، قمر و… كمي آن طرف تر در درون اتاق كوچكي زنده هستند، اما در گوشه همان اتاق دارند جان مي دهند.
۴ - امیدوارم این دست انتقادها کارگر افتد. خانه موسیقی متأسفانه هیچ انتقادی به ویژه از موسیقی نگاران را بر نمی تابند و در مقابل کوچک ترین انتقاد برخوردی تدافعی می گیرد. در این انتظار بسر می برند که قلم بدستان مانند برخی از مضراب  به مزدان و آرشه به مزدان، نان را به نرخ روز تهیه کنند که متأسفانه باید گفت برخی از همکاران ما در وادی قلم به مزدی در موسیقی گام بر می دارند.

پیشگویی های استاد مضراب نمکی

به دنبال دستگیری 46 نفر از جوانان ایرانی در شهر هرات، وزارت اتباع بیگانه افغانستان! طی نامه ای به سفیر ایران در کابل خواستار جلوگیری از ورود غیرقانونی هنرجویان ایرانی به خاک کشور متبوعش شد. در این نامه همچنین تأکید شده است که هنرجویان ایرانی برای تحصیل در کنسرواتوار کابل هیچ مشکلی ندارند، منتهی باید از صافی وزارت فرهنگ و هنر افغانستان بگذرند! تا اجازه داده شود در این کشور به یادگیری فنون موسیقاریه بپردازند. در غیر این صورت از ورود آنان جلوگیری خواهد شد.

در همین خصوص خانم نزاکت محمد نظر، وزیر فرهنگ و هنر افغانستان ضمن اظهار تأسف از این موضوع، گفت: ما شرایط فرهنگی و هنری همسایگان ایرانی مان را خوب درک می کنیم و به همین دلیل تصمیم گرفتیم به ایرانیان علاقه مند موسیقار اجازه دهیم در کنسرواتوار کابل تحصیل کنند. اما متأسفانه عده ای از کارگران ایرانی که موفق به کسب ویزای کار در افغانستان نشده اند، اخیراً تحت عنوان هنرجو سر از کابل درآوردند!! در نتیجه مرزبانی ما در مرز تایباد ناچار است سخت گیری های بیشتری به عمل آورد.

وزیر فرهنگ و هنر افغانستان همچنین تأکید کرد: ما هیچ تضمینی برای آموزش موسیقی فاخر به هنرجویان ایرانی نمی دهیم. زیرا این نوع موسیقی که از یکصد سال گذشته در ایران طرح گردیده است، همچنان در مرحله تدوین و تشریح و از این جور چیزهاست و ما چیزی از آن نمی دانیم. آنچه از عهده ما بر می آید، آموزش انواع موسیقی غیر فاخر و تا اندازه ای نیمه فاخر است که خوشبختانه مورد توجه ایرانیان هنر دوست قرار گرفته است.

از سوی دیگر گلبدین محمد عبدالستار استاد هارمونی و کنترپوانتیک موسیقار فولکلور افغانستان! ضمن اظهار ناخرسندی از وضعیت هنرجویان ایرانی کنسرواتوار کابل گفت: گوش ایرانی ها به واسطه تأکید زیاد روی موسیقی هنری غرب، به شدت علمی!! شده است و نمی توانند ترکیبات صوتی جدید موسیقار پیشرفته و فوق فولکلور افغانستان را درک کنند. در نتیجه ما به محض ورود هنرجویان ایرانی، ابتدا ایشان را به مدت یک ماه در محیطی بسته تحت آموزش های خاص قرار می دهیم و به اصطلاح قرنطینه می کنیم تا گوش هایشان آداپته شود. پس از آن نخستین درس های موسیقی غیر علمی و فوق پیشرفته فولکلور شرقی به مرکزیت کابل را آموزش می دهیم.

گلبدین محمد عبدالستار  همچنین اضافه کرد: متأسفانه مدارک دانشگاهی و هنرستانی هنرجویان ایرانی برای ما قابل قبول نیست و بارها از ایشان خواسته ایم کاغذ اضافه با خود به اینجا نیاورند. چون که فقط اسباب زحمت مستخدمین کنسرواتوار را فراهم می کنند! اما کو گوش شنوا؟!

هوشنگ سامانی

پیشگویی های استاد مضراب نمکی

نشست هفت روزه پنجاهمین سال تغییر سیستم موسیقی ایرانی از فرم دستگاهی به "منی" با حضور جمعی از موسیقیدانان شاخه های مختلف موسیقی و همچنین مدیران عالی رتبه فرهنگی و هنری کشور در تالار 20 هزاری نفر تپه های عباس آباد تهران آغاز به کار کرد. در این نشست پر شور که از دو سال! قبل برنامه ریزی شده بود، معاون موسیقی وزارت فرهنگ و هنر ضمن تبریک به حاضران اظهار داشت: اجداد ما در یکصد سال گذشته تنها با هفت دستگاه موسیقی سر و کار داشتند و پیوسته از تکرار مکررات گله می کردند. اما جوانان برومند این دیار نشان دادند، در نوآوری و خلاقیت یگانه اند و نتیجه آن شد که اینک در سال 1486 خورشیدی ما به جای هفت دستگاه قدیم موسیقی ایرانی، هفتاد "من" موسیقی داریم!

این مقام عالی رتبه هنری ضمن اشاره به فداکاری های برخی چهره های پیشرو در یکصد سال گذشته گفت: آن زمان سیطره سیستم دستگاهی به حدی قوی بود که وقتی یک عده جوان جویای نام، پا را از چارچوب ها بیرون نهادند و سعی کردند طرحی نو در اندازند، با مخالفت های شدید سنت گرایان روبرو شدند. صداهای به ظاهر ناهنجار و تولید صدای حیوانات در حین اجرای موسیقی، در آن تاریخ عمل زشتی به حساب می آمد ولی خوشبحتانه گذر زمان ثابت کرد که اینها یک نوآوری متهورانه بودند و اینک ما در سیستم "هفتاد من" موسیقی کشور انواع صداهای انسانی و غیر انسانی را، فراوان می شنویم و لذت می بریم! پس از سخنرانی معاون موسیقی وزارت فرهنگ و هنر به پاس خلاقیت های نسل پیشین در ایجاد سیستم جدید موسیقی کشور، یکی از آهنگ های صد سال پیش برای حاضران پخش گردید.

بخش کوتاهی از این قطعه را بشنوید

در ادامه مراسم نوبت به هنرنمایی گروه های مختلف موسیقی رسید. بر اساس برنامه ریزی قبلی، هفتاد گروه موسیقی از سرتاسر کشور در این گردهمایی بزرگ شرکت داشتند و مقرر شده بود که هر یک از گروه ها، موسیقی خود را در یک "من" مشخص اجرا کنند تا در پایان مراسم هفت روزه، حق هفتاد"من" موسیقی کشور ادا شده باشد!

بنابر گزارش های واصله در اولین روز اجرا، یک گروه حرفه ای از شهر سنندج موسیقی خود را در قالب "من سیزدهم" تحت عنوان "جز هوره خوانی" ارائه کردند که تلفیق زیبایی از آواز باستانی هوره و موسیقی جز (Jazz) بود. پس از ایشان گروه دیگری از تهران یک نوع موسیقی تحت عنوان "شور سگی" را در قالب "من بیست و چهارم" اجرا کردند. خواننده این گروه فوق حرفه ای، در فضای فواصل شور (همان دستگاه قدیم) صدای سگ را با چنان مهارتی بازخوانی کرد که گویی این دو فضای موسیقایی!! از ابتدای خلقت با هم بودند. گروه دیگری از اصفهان با استفاده از فضای ابوعطای قدیم و صدای قورباغه، شور زایدالوصفی را در تالار 20 هزار نفر بر پا کردند. این موسیقی که در قالب "من چهل و سوم" از سیستم هفتاد من موسیقی ایرانی اجرا می شد، به دفعات از سوی شنوندگان بازشنوایی شد.

اجرای "راک" های متنوع موسیقی هفتاد منی، بخش دیگری از جلوه های نوین این موسیقی فوق جهانی! بود. سرپرست یکی از گروه های شیرازی پیش از اجرای برنامه حیرت آور خود، روبروی حاضران قرار گرفت و گفت: در یکصد سال پیش وقتی اسم راک می آمد، همه ذهنشان به موسیقی غرب معطوف می شد، در حالیکه خود ما هم انواع راک داشتیم ولی تا کنون مورد توجه نبودند! اینک شما می توانید تلفیق جذابی از راک های غربی و راک های خودمان را بشنوید. پس از سخنان این هنرمند، ناگهان تالار 20 هزار نفری یکباره به هوا رفت. با اجرای "من پنجاه و یکم" که تلفیق راک هندی، راک عبدا... و راک هوی متال بود، حجت بر همگان تمام شد که موسیقی ایرانی یک موسیقی فوق جهانی است!

این گزارش حاکی است در روزهای بعد، گروه های دیگری از هنرمندان کشورمان با هنرنمایی منحصر به فرد خود، چشمان بسیاری را خیره کردند. از جمله برنامه های جالب می توان به تلفیق صدای اره برقی با آوازی افشاری قدیم اشاره کرد که در لابلای آن صدای شکستن شیشه هم به گوش می رسید. این برنامه منحصر به فرد تحت عنوان "من شصت و ششم" اجرا گردید. آخرین برنامه، اجرای موسیقی در "من هفتادم" بود که از نظر اجرایی در یکصد سال گذشته کاملاً بی نظیر بود زیرا خواننده گروه با بهره گیری از تکنیک "فشار بیضوی" خروشی جان افزا و شور زایدالوصفی در میان حاضران تالار 20 هزار نفری ایجاد کرد! گفتنی است در هنگام استفاده از این تکنیک استثنایی، برای رعایت هنجارهای اجتماعی، نیم تنه پایین خواننده در پشت پرده پنهان می شود و کمک خواننده!  بدور از دید حاضران، کاری می کند تا حد اکثر قدرت حنجره ایجاد شود!!

با اجرای این برنامه عملاً جشن "هفتاد من موسیقی ایرانی" پایان یافت ولی پیش از آنکه قطعنامه ی پایانی به تصویب حاضران برسد، به درخواست وزیر فرهنگ و هنر افغانستان که به منظور شرکت در جشن پنجاهمین سال تغییر سیستم موسیقی ایرانی، به کشورمان آمده بود، یک هنرمند میهمان از کشور متبوعش در محوطه تالار به اجرای برنامه ای منحصر به فرد پرداخت.

به تصاویری از هنرنمایی این هنرمند افغانی نگاه کنید

پس از آن، وزیر فرهنگ و هنر افغانستان از مقامات فرهنگی کشورمان درخواست کرد تا این نوع موسیقی را هم به عنوان "من هفتاد و یکم" در سیستم جدید موسیقی ایرانی ثبت نمایند که این درخواست با مخالفت ایرانیان روبرو شد. در یکی از بند های قطعنامه پایانی آمده بود: شورای سیاستگزاری موسیقی کشور، سیستم "هفتاد من موسیقی ایرانی" را قطعی می داند و اجازه نخواهد داد "من" دیگری به آن افزوده شود چون که ترکیب "هفتاد من" خیلی با مسمی است و هر ایرانی فرهنگ دوست را به یاد مثنوی هفتاد من می اندازد!!!

هوشنگ سامانی

پای درس استاد مضراب نمکی

یک روز خدمت استاد مضراب نمکی رسیدیم تا مقداری سازشناسی یادمان بدهد. ولی استاد با این موضوع مخالفت کردند و فرمودند: به اندازه کافی در خصوص سازهای ایرانی و غیر ایرانی کتاب و مقاله چاپ شده و نیازی به بازگویی آنها نیست. اما از آنجا که استاد به ما لطف بسیار داشتند، خود پیشهاد کردند بحث جدید روانشناسی سازهای ایرانی را پیگیری کنیم و این مختصر که می خوانید حاصل تتبعات و توجهات آن استاد بی بدیل علوم موزیکولوجیه است.

تار: معمولاً آدم های قلدر و پر ابهت و قد بلند و قوی هیکل سراغ این ساز می روند. صدایی پر صلابت دارد و نوازنده هایش نیز خود به خود چنین ویژگی را پیدا می کنند. تار در یک گروه ممکن است صدای دیگر سازها را بخورد و همین طور نوازنده آن نیز ممکن است به سایر همکارانش توپ و تشر برود که چرا درست ساز نمی زنی. تار زن حتی به خودش حق می دهد که سطح نوازندگی نوازندگان سایر سازها را مورد ارزیابی قرار دهد. اصولاً واژه تار زدن حکایت از نوعی خشونت پنهان می کند. معمولاً می گویند فلانی تار می زند و یا  تار را می زند! ببینید در این حرفه بحث زدن همیشه داغ است!! لطفاً مواظب باشید.

سه تار: این ساز خیلی با خودش رو راست نیست. اول اینکه نامش حکایت از سه عدد تار می کند در حالیکه چهار تا دارد. از این بدتر می گویند سه تار برای یک نفر کم و برای دو نفر زیاد است. یک و نیم نفر هم که امکان وجود ندارد. بنابراین معلوم نیست چند نفر به چند نفر!! از اینها گذشته چون قیمت آن نسبتاً ارزان است و یاد گرفتنش مثل نی، خیلی سخت هم نیست، در نتیجه هر ننه قمری سه تار می سازد یا سه تار می نوازد و یا سه تار درس می دهد. خلاصه نوازنده هردمبیل سه تار زیاد است. از جمله خود بنده که استاد مضراب نمکی باشم بدین آفت گرفتارم! خدا عاقبت همه سه تار نوازان و سه تار سازان و سه تار سوزان را ختم به خیر کند!

سنتور: این ساز 72 سیم دارد که بیشتر اوقات با هم کوک نیستند. در نتیجه نوازنده اش نیز غالب اوقات کوک نیست! گاهی گرم و صمیمی و گاهی منزوی و گوشه گیر و گاهی نیز خیلی خشن. سنتور از اصلی ترین مشخصه معماری ایرانی یعنی خطوط منحنی کم بهره است و تا دلت بخواهد گوشه های تیز دارد. به همین دلیل صدای تیزی هم دارد، حتی اگر مضراب هایش را نمدمالی کنند. البته تقصیر شکل ذوزنقه است نه خود سنتور. به هر حال سازی بی قرار و پر جنب و جوش است. نوازندگانش نیز غالباً اینگونه اند. معمولاً آهنگسازهای پرکار نوازنده سنتورند. هم تند تند می سازند و هم تند تند اجرا می کنند!

تنبک: اساس نواختن این ساز بر کوبش استوار است. یعنی نوازنده مرتب بر سر پوست بیچاره می کوبد تا شاید به جایی برسد. در نتیجه روحیه کوبش نوازنده تقویت می شود و معمولاً دوست دارد دیگران را همچون ساز خود بکوبد! گاهی نیز خود نوازنده سرنوشتی مانند پوست تنبک پیدا می کند. یعنی همه او را می کوبند! تنبک بنا به دلایل تاریخی یک ساز تحقیر شده است و حتی در کارهای گروهی نیز توسط سایر نوازندگان به مقدار کوچولویی  دست کم گرفته می شود. تنبک هر چقدر هم سر و صدا بکند، دست آخر گل را به پای ساز های ملودیک می ریزند. پس یک خرده حسابی همیشه بین این ساز و دیگر سازها وجود دارد. مردم عامی هم اگر بخواهند یکی را تحقیر کنند، می گویند فلامی دمبکی است. خلاصه مطلب این ساز آخر و عاقبت خوبی ندارد. بیچاره نوازنده هایش هم معمولاً اینطوری اند! ما هم که غیر از دعا کاری از دستمان بر نمی آید:

خدایا مطربان را انگبین ده

برای ضرب دستی آهنین ده

کمانچه: بر خلاف تار که حتماً باید بزنیم تا صدایش در بیاید، کمانچه روحی لطیف دارد و باید نازش را کشید تا خوش صدا بدهد. برای همین است  می گویند کمانچه کش و نمی گویند کمانچه زن! اگر به روحیات نوازندگان این ساز هم نظری داشته باشید، می بینید که اصولاً آدم های نازی هستند و کمتر به همکارانشان گیر می دهند. حال و هوای نوازندگان این ساز مثل خود کمانچه است. یعنی تا نازشان را نکشی برنامه ای اجرا نمی کنند! اما وقتی هم اجرا بکنند، خوب می زنند... ببخشید خوب می نوازند. (آخه قرار نبود کمانچه را بزنند)

عود: می گویند اصل این ساز ایرانی بوده، بعد عربی شده و رفته تا اندولس و حالا دوباره ایرانی شده است. برای همین دو سه چهار پنج شش تا اسم دارد. عده ای به آن عود می گویند و می نوازند، عده ای بربط خطابش می کنند و می نوازند و عده ای هم اصولاً چیزی به آن نمی گویند، فقط می زنند و یا می نوازند. اروپایی ها هم می گویند "لوت" ولی نمی دانم دقیقاً چه بلایی سرش می آورند. اگر منظور از لوت همان لات خودمان باشد که واویلاست!

قانون: بیشتر اوقات نام این ساز را با قانون اساسی و خانواده محترمه اشتباه می گیرند. مورخان می گویند این ساز در اصل ایرانی بوده و چند قرن از منزل فرار کرده و حالا دوباره به منزل مادری برگشته است. تصور کنید اگه یه دختر از منزل فرار کنه، چی می شه. آیا به این راحتی می تونه برگرده؟ خلاصه معلومه که در این مملکت قانون درست حسابی وجود نداره. اگه بود که صداش به گوش همه می رسید. در ضمن معلوم نیست روی چه حسابی این ساز را با اتومبیل پراید و سیگار مور مقایسه می کنند. حالا اگر به ضرورت روزگار همه قریب به اتفاق نوازندگان قانون از جنس زن درآمده اند، دلیل نمی شود گه بگویند قانون سازی زنانه است. البته هنگام نوازندگی گاهی مثل زن ها شلوغ می کند. وقتی گلیساندو روی این ساز می کشند، آدم یاد حمام زنانه می افتد. جسارتاً بنده تا کنون حمام زنانه هم نرفتم. فقط شنیدم. به قول معروف شنیدن کی بود مانند دیدن!؟

سرنا: خیلی جیغ می کشد. انگار ارث پدرش را می خواهد. هیچ وقت هم با ساز دیگری کوک نیست. از این نظر درست مثل ایرانی هاست که هیچ وقت با هم جفت و جور نیستند. هر کس ساز خودش را می زند. شنیدی می گویند فلانی سرنا را از سر گشادش می زند؟ نه اینکه بلد نیست چطور باید بزند. بل به خاطر این است تا نشان بدهد من با شما فرق دارم. یعنی همون که گفتم، هر کی می خواد ساز خودش را بزنه! ولی برای اینکه کم لطفی نشه من یکبار دو نوازنده سرنا اهل ری را دیدم که با هم می نواختند و انصافاً هم جفت و جور بودند. بر همین اساس فکر می کنم آنها احتمالاً ایرانی نبوده اند وگرنه دلیلی ندارد اینقدر با هم کوک بشوند! شاهد هم دارم. جناب آقای حسین حمیدی که در نواختن انواع سازهای بادی و غیر بادی و وحشی و نیمه وحشی ایران تخصص دارند، آنجا بودند.

دهل: بیشتر از آنکه مایه داشته باشد، سر و صدا می کند. برای همین است که می گویند صدای دهل از دور خوش است. راستی تازه یادم آمد. دهل که اصلاً ساز ایرانی نیست! یعنی ببخشید ایرانی هست ولی ساز نیست!! پس با اجازه مرخصیم...

هوشنگ سامانی

گفت و گو با استاد مضراب نمکی

استاد! همانگونه که مستحضرید امروزه پدیده ای به نام موسیقی تلفیقی مثل قارچ از زمین بالا آمده و همه جا را گرفته است، برای مثال همنوازی تار و تومبا و ساکسیفون و سیتار و بالابان. بفرمایید از نظر شما این یعنی چه؟

یعنی مرکز بین المللی گفت و گوی تمدن ها!

این گفت و گو چگونه ممکن است بین فرهنگ های عجیب و غریب و متفاوت از هم رخ بدهد؟

ببین عزیزم! دوره، ‌دوره‌ای است كه ناممكن‌ها، ممكن و نادیده‌ها، دیده می‌شود. عصر ظهور و بروز پدیده‌هایی است كه در گذشته نه‌چندان دور، عجیب و غریب می‌نمودند. اگر تا دیروز مولانا با شنیدن صدای سحرانگیز نی، مثنوی معروف‌اش را آن‌گونه آغاز كرد، امروز به مدد همین اتفاقات عجیب و غریب، خود بنده هم  با دیدن كنسرت موسیقی های طلفیقی و طنزیمی به ذوق آمدم و چنین سرودم:

بشنو از نی، «راك» حكایت می‌كند       وز جدایی، كی شكایت می‌كندگر به تلفیق نوا، گیتار و نی در هم شدند  غم مخور اینها دگر «جَز ـ پاپ» روایت می‌كنند

از قصه های استاد مضراب نمکی

علمای طنز و طرب آورده اند که همزمان با رنسانس موسیقی ایرانی، کوتاه پسری پا به عرصه وجود نهاد که در همان بدو تولد چشم ها را خیره کرد. چنانکه وقتی نه ماه و نه روزش تمام شد، بیرون نمی آمد و در زهدان مادر کرکری می خواند. او را گفتند تو را چه می شود برون نمی آیی؟ فرمود: سنتورنوازی ایران بسیار بیمار است و مرا از بابت آن شرم بسیار. گفتند تکلیف چسیت؟ بفرمود: باید که خود کاری کنم تا غصه سرآید. گفتند چگونه این کار خواهی کرد؟ گفت: سنتوری بیاورید تا بر آن فرود آیم وگرنه برون نخواهم شد. پس لاجرم  زعمای قوم چنین بکردند و پسرک جفت پا بر سنتور فرود آمد. او را گفتند این دیگر چه صیغه ای است؟ بفرمود: من بر آنم تا شیوه سنتور نوازی معاصر را دگرگون کنم. پس شیوخ و بزرگان قوم او را تحسین کردند و نامش را "جقله سنتوری" نهادند. (Jegheleh)

و آورده اند جقله سنتوری در بزرگسالی چنان مضراب بر  دور سر می چرخاند و بر خرک های سنتور فرود می آورد که جماعت سنتور ندیده و موسیقی نشناس ساعت ها محو تماشای حرکات آکروباتیک او می شدند.  وی که همچون کیمیاگران عصر کهن قصد کیمیاگری داشت، گاه با نمد می نواخت و گاه بی نمد. گاه سنتی بود و گاه آرپژی هم مزمزه می کرد. وقتی از او پرسیدند چون می کنی؟ فرمود: اندر مقام کیمیاگری هر چه کنی بکن مکن، خیالی نیست.

وبدین سان جقله سنتوری سال ها گرد و خاک می کرد و کسی به گرد او نمی رسید. اما چون دستش به جایی بند نبود،  زیانش  به جایی راه نداشت و جنگولک بازی های هنری اش بی ضرر بود و عاری از خاصیت. تا اینکه ابر قحط الرجالی بر آسمان موسیقی ایران ظاهر شد و جقله سنتوری پستکی یافت. او که دست از پا نمی شناخت، کم کم از آکروبات بازی فاصله گرفت و بعد هم مضراب هایش را غلاف کرد و در عوض، قلمک اش را برداشت و میرزا بنویسی پیشه نمود و از آنجا که خود را هم اهل آهنگ و هم اهل دین می پنداشت، یک بار هوای میانجیگری به سرش زد و خواست که مجله دین و آهنگ در بیاورد که بزرگان قوم او را منع کردند و گفتند تو را لایق این مقام نباشد. پس به کمترین امکان  موجود بسنده کرد و هر چه بدیهیات و مهملات در سر داشت، بر کاغذ های بی زبان بیت المال فرود آورد.

و آورده اند او را میل بسیار به خلوت با دوشیزگان و منشیان درگاه بود. چنانکه بدون ایشان در پشت درهای بسته صبحانه نمی خورد و اگر در این بین کسی کاری داشت، نگهبان مخصوص،  ارباب رجوع را با جملاتی همچون "جلسه دارند!" و " وقت ندارند!!" شوت می کرد.  وی را گفتند: چون است چنین میل به خلوت با باکرگان داری؟ فرمود: زان رو که  مرا عقده بکارت بسیار همی باشد. و نیز گفته اند او را علاوه بر نیازهای طبیعی ابناء بشر، خواهش های عجیب و غریب بود که هماره بر ارضای آنها جهد بسیار می کرد و دمی غافل نبود. از جمله شهوت عکس گیری با اساتید و چاپاندن آن در مجلات هنری بود و این هنری بود که  که مخصوص او بود و دیگر کسان بدان راه نداشتند.  پس بدین سان موسیقی ایران سال ها ضربه همی خورد و حربه نمی یافت تا از بند بی دانشی و پرگویی او خلاصی یابد. 

هوشنگ سامانی

گفت و گو با استاد مضراب نمکی

استاد! ابتدا موسیقی را برایمان تعریف کنید.

موسیقی در اصل موسیخی بوده است. یعنی صداهایی که باعث می شوند موهای بدن سیخ شوند.

حال موسیقی خوب را تعریف کنید.

موسیقی خوب یعنی موسیقی مجوزدار!

موسیقی از نظر فلسفی چه مفهومی دارد؟

از این منظر موسیقی تفسیر شادی و شادخواری است.

چه نوع از موسیقی خوب است؟

موسیقی به طور کلی خوب است و چون خوبی هم خوب است پس ...

به نظر شما وظیفه مسئولان در قبال موسیقی چیست؟

همانطور که خودشان اعلام کرده اند، باید از موسیقی فاخر حمایت کنند.

موسیقی فاخر دیگر چیست؟

همان موسیقی خوب است دیگر، عزیز من ، جان من، این همه آی کیو را از کجا آورده ای؟

موسیقی خوب با موسیقی فاخر چه فرقی می کند؟

فرقی نمی کند. موسیقی خوب مال دولت قبلی است و موسیقی فاخر مال دولت جدید!

با این حساب  در دولت آینده چه واژه ای برابر آن به کار خواهد رفت؟

درست نمی دانم، با این روالی که پیش می رویم شاید بگویند موسیقی گود یا همان        good music

آن وقت تکلیف world music چه می شود؟

آن هم زیر مجموعه این قرار می گیرد!

برای جلوگیری از موسیقی بد چه باید کرد؟

بهترین راه مبارزه با موسیقی بد، گسترش موسیقی خوب! است.

چگونه به این نتیجه رسیدید؟

سال ها خون دل خوردیم آقا، یک شبه که میدان نیامدیم.

از موسیقی پاپ بگویید.

موسیقی پاپ یعنی استفاده از گیتار و درامز، ریتم شیش و هشت و اشعاری مثل دوستت دارم، حالت چطوره؟ سلام برسونید و دبرو که رفتی!!

کمی هم در باره موسیقی کلاسیک؟

موسیقی کلاسیک یک موسیقی جهانی! است.

یعنی چه؟

یعنی موسیقی ردیف دستگاهی محصول دربار قاجار است!

چه ربطی دارد؟

به خاطر اینکه سازهای ایرانی استاندارد نیستند!!

استاد مثل اینکه مزاح می فرمایید. موضوع چیست؟

دانی چرا خوشم من

خارج نمی زنم من

خیلی از شما شپاسگزارم. اگر توصیه ای برای جوانان دارید بفرمایید.

پرده بگردان و بزن ساز نو

تار بینداز و یه گیتار نو

هوشنگ سامانی

از قصه های استاد مضراب نمکی

هفت هزار سال پیش از میلاد مسیح، پیش از آنکه تار و سه تار و کمانچه و سنتور اختراع شود، در خانواده ای مرفه از نوع بی درد، فرزندی زاده شد که نامش را آقاپسر نهادند. این آقاپسر از همان بدو تولد تمایل شدیدی به نوازندگی ویولون داشت. برای همین در سنین پایین راهی کلاس ویلون شد و مقداری ایرانی و مقداری هم خارجی نواختن آموخت. پس از چندی به دانشگاه راه یافت و هم آنجا نیز موسیقی ایرانی و فرنگی را دوره کرد. از کرامات او یکی این بود که علاقه وافری به راپسودی داشت و سعی بلیغ و جهدی عظیم می کرد تا برای سازهای ایرانی راپسودی بنویسد و این در حالی بود که دیگران از این کار عاجز بودند.

خلاصه پاشنه در زمانه چرخید و چرخید و نظام حکومتی عوض شد و موسیقی دچار مشکل. و آورده اند از نخستین مدیران و کارشناسان و تصمیم گیران موسیقی در حکومت جدید، هم او بود که در نشستی محرمانه صورت جلسه ای ده ماده ای را امضاء کردندی و حد و حدود موسیقی مجاز یا به قول مردمان 9 هزار سال بعد موسیقی فاخر را تعیین فرمودندی. و آورد اند که یک بند از آن 10 بند این بود: ریتم شش هشتم غیر مجاز است!! پس لاجرم ریتم بیچاره شش هشتم به طرفة العینی قدغن بشدی و مردمان را تا مدت ها از فیض آن بهره نبود.

سال ها بگذشت و این آقاپسر ویلون نواز، مردی میانسال شد و از قضای روزگار به ریاست موزیکی هم رسید. گویند موزیکچی باشی کل رادیو و تلویزیون، مردی بود درویش مسلک و شاعر پیشه که از موسیقی و موسیقار هیچ نمی دانست. فلذا ویلون نواز عصر پارینه سنگی را به دستیاری پذیرفتندی و او را چنان پر و بال دادندی که بعدها افسوس بسیار خوردندی. و این آقاپسر ویولون نواز که دیگر مدیر شده بود و دیگران او را آقا مدیر خواندندی، بسیار بر اهل طرب فرمان راندی و اهل نغمه و طرب را از او چنان حساب بردندی که دیگر نامش بر زبان ثقیل آمدی و به ناچار "آقا" خواندندی. این آقا در هدایت موزیک های پاپیولاریتی نقشی اساسی داشت و از هر پاپیولار موزیکچی که می خواست پرده گوش خلق الله را بلرزاند، ناقابل مبلغی بین 2 تا 3 میلیون دریافت کردندی. مردمان 9 هزار سال بعد به این مبالغ رشوه گفتندی ولی در روزگار قدیم این کار از اعمال نیک به حساب می بودی!

و آورده اند آقا بدین سان بر الگانس فرود آمدندی و خیابان های پایتخت را خیره کردندی. تا اینکه یکی از موزیکچی باشی های پاپیولاریتی که نمی خواست هدیه ای به رسم تقدیر از سازندگی و برازندگی، تقدیم کند، زیرآب آقا بزدی و وی را پیش ا زموعد بازنشست بفرمودی تا به صحت و سلامت و بی نصیب از انواع نقمت، مابقی عمر مشغول نغمه سازی و نغمه پردازی برای مردمان 9 هزار سال بعد باشد.

هوشنگ سامانی

گفت و گو با استاد مضراب نمکی

استاد! همانطور که مستحضرید، موجی از سمفونی سازی در کشور به راه افتاده است و به مناسبت های مختلف سفارش ساخت سمفونی می دهند. نظر جنابعالی در این خصوص چیست؟

خوب است. خیلی خوب است.

یعنی چه خوب است؟

یعنی این که ضرر ندارد، درست مثل خاک شیر. برای هر دردی جواب می دهد.

بیشتر توضیح دهید.

ببینید جان من! سمفونی بر خلاف رنگ و پیش درآمد و این جور چیزها، زندگی ساز است. برکت دارد و مایه فخر و مباهات و جایزه وغیره و ذالک است. به قول شاعر که می گه:   هر که سمفونی ساخت رستگار شد            وآنکه رنگ بزد در به در

با این فرمایش جنابعالی ما چقدر باید سمفونی بسازیم؟

زیاد، چون از جهان غرب خیلی عقب هستیم. باید چهار نعل بکوبیم تا شاید به گرد پای آنها برسیم.

فکر می کنید چنین ظرفیتی در کشور ما وجود دارد؟

بله که وجود دارد. اولاً ما شخصیت های بزرگ دینی و ملی زیاد داریم که هر کدام دست کم یک سمفونی لازم دارند. اگر فکر می کنید فقط برای دوازده امام یا چهارده معصوم می توان سمفونی ساخت، سخت در اشتباهید. ما 124000 پیغمبر داریم که تا کنون کسی به فکرشان نبوده است. پس اگر بخواهیم کار کنیم هیچ مشکلی نیست. ثانیاً زیر پای ما همه اش چاه نفت است. نگران چه هستید؟

ولی برخی افراد، از سفارش و ساخت چنین سمفونی هایی گله دارند و به عنوان بازار داغ سمفونی ها و یا حیف و میل بیت المال از آنها یاد می کنند؟

خب اشتباه می کنند عزیز من. اگر می دانستند این سمفونی ها چقدر سود و فایده دارند، چنیم جسارتی نمی کردند.

برای که سود و فایده دارند؟

برای همه، از آهنگساز گرفته تا نوازنده و شاعر و خواننده و مدیر و مدبر و هر کسی که قاطی این جریان بشود.

خب، چه فایده ای برای مملکت دارد؟

اولاً این حضرات عضوی از مملکت هستند و وقتی برای آنها مفید باشد، حتماً برای کشور هم مفید خواهد بود. ثانیاً همین چندی پیش مگر نشنیدید که مدیر دفتر امور شعر و موسیقی وزارت ارشاد در مراسم پایانی جشنواره شعر رضوی یا یک چیزی تو همین مایه ها، فرمودند که آمریکا از برگزاری این جشنواره به خشم آمده است!؟ خب وقتی ابر قدرتی مثل آمریکا از برگزاری یک جشنواره شعر فارسی اینقدر به وحشت می افتد، یقیناً پس از شنیدن سمفونی های پیامبر(ص) و امام حسین(ع) و امام رضا(ع) از خلیج فارس هم بیرون می رود!! یعنی کاری را که نیروهای مسلح ما در طول بیست سال نتوانستند انجام دهند، با چند تا از این سمفونی ها  انجام می دهیم و به اصطلاح قال قضیه کنده می شود!

الان با توجه به سمفونی های سفارشی موجود، شما چه سمفونی های دیگری را لازم می دانید تا به آهنگسازان کشورمان سفارش دهند؟

خوشبختانه تعصب و غیرت دینی هنرمندان و مدیران هنری ما تا کنون نتیجه بخش بوده و ثمراتی را به دنبال داشته است. یک سمفونی هم برای مولانای عزیز سفارش داده اند که امیدوارم به همین زودی اجرا شود. اما شعرای دیگر هم نباید فراموش شوند. الان روح حافظ و سعدی از ما انتظار دارند. فردوسی هم قطعاً گله مند است. در ضمن این نظامی گنجوی هم بد پسری نیست.

هوشنگ سامانی

زنگ تفریحی برای دوستان

شور: از بس جماعت تازه به دوران رسیده به این دستگاه عظیم گیر دادن، دیگر شورش را درآوردن. هر که از جاش بلند می شه صاف کوک شور می کنه. انگار ناف موسیقی ایرانی را با شور بریدن. البته همه اش تقصیر زنده یاد روح ا... خالقیه. از بس در کتاب سرگذشت موسیقی ایرانی به این دستگاه حال دادن، جماعت موسیقی دون، از را نرسیده کوک شور می کنن و  "چه شورها" می خونن و واقعاً چه شورها که نمی کنن! اما خودمونیم اسم این دستگاه را الکی الکی انتخاب نکردن. لابد یه حکمتی داشته. خدا وکیلی اگه آهنگساز، آهنگساز باشه و خواننده هم خواننده، شور عجیبی به پا می کنه. می گید نه، اینم یه مدرک درست و حسابی که زنده یاد علی تجویدی با کمک جناب بیژن ترقی زحمت اونا کشیدن.

آتش کاروان با صدای بانو دلکش (عصمت باقر پور) را گوش کنید

ماهور: برخلاف شور خیلی کم مشتریه. علتش چیه، نمی دونم. فقط می دونم که ایجاد شور و حال در ماهور کار حضرت فیله. معمولاً کمتر کسی سراغش می ره، مگه اینکه نوازنده لر باشه که البته ماهور دستگاهی نمی زنه، لری می زنه. اگر هم کسی  "باری به هر جهت" آهنگ ماهور کنه، نتیجه اش مقداری یخ تگری می شه که در ایام تابستان شاید به کار صنف بستنی فروش بخوره! البته اهل فن برای جلوگیری از هر گونه یخ زدگی، مقداری اسانس "شکسته" و "دلکش" و "انواع راک" به آن اضافه می کنن تا مخاطب در نره. خلاصه ماهور ساختن و ماهور نواختن کار هر کسی نیست. البته اگر قرار باشه به دل بشینه. اگر هم قرار باشه، کار صدا و سیمایی تولید بشه که مشکلی نیست. بسازید عزیزان من! بسازید!!

حالا خیلی به دل نگیرین. اینقدر ها هم اوضاع ماهور بی ریخت نیس. بالاخره چار تا آدم حسابی پیدا می شن که یه حالی به این دستگاه بدن. وقتی آهنگسازی مثل استاد فرامرز پایور باشه، غمی نیس. علی الحساب، تصنیف زیبای زندگی با تنظیم و اجرای ایشان و صدای عبدالوهاب شهیدی که البته یه ذره طعم لری هم داره، تقدیموتون می کنم. امیدوارم سخت نگیرین.

تصنیف زندگی با صدای عبدالوهاب شهیدی را گوش کنید

راست پنجگاه: آقا از ماهور سخت تر و یخ تر همینه. طرف خیلی باید سمبه اش پر زور باشه تا بتونه از این دستگاه یه چیزی در بیاره. اگه کل آهنگ های ساخته شده در صد سال اخیر را تو یه قوطی بریزی و به هم بزنی شاید هفت تاش راست پنجگاه نباشه. حالا یا دستگاه به درد بخوری نیست یا اینکه گاو نر می خواد و مرد کهن. من نمی دونم ولی اینکه می گن موسیقی فاخر، شاید گره اش با همین دستگاه وا بشه. تا حالا هر چی ما شنیدیم، یه همچین حال و هوایی داشتن. بد نیس به وزیر ارشاد پیشنهاد بدیم به خاطر این دستگاه فاخر و سنگینم که شده از تعارفات کم نمایند و یه حالی به موسیقی ایرانی بدن! الانم شرمنده همه تونم که نمونه دندونگیری دم دستم نبود. راست پنجگاه جشن هنر شیراز با هنرمندی محمدرضا لطفی، محمدرضا شجریان و زنده یاد ناصر فرهنگفر را که حتماً شنیدین؟ همون بسه دیگه! برید گوش بدید.

سه گاه: بلا نسبت شما عزیزان موسیقی دوست، یه عده ای که نمی خوام اسمشونا بیارم، به ناحق سه گاه عزیز را به بعضی چیزا متهم کردن. راستش خجالت می کشم بگم ولی اینکه می گن سه گاه آواز منقلیه، به نظر من اصلاً درست نیس. حالا چارتا آدم منقلی سه گاه خوندن که نمی شه دامن یکی از دستگاه های منحصر به فرد ایرانی را لکه دار کرد. درسته که خیلی شور و هیجان نداره. یعنی تا حالا نداشته و یا ما ندیدم ولی برا خودش یه حالی داره، خاصه اگه خراباتی بخونن! فکر نکنید بدش را می گم. نه اتفاقاً آواز خراباتی که در تهرون قدیم به کوچه باغی معروف بوده، در دستگاه سه گاه خونده می شه و خیلی هم جالبه. البته یه نسخه "بیات راجه" هم داره. خلاصه سه گاه مال آرامش و اینجور چیزاست. اما این سه گاه به ظاهر آرام، یه گوشه داره که دائم با خودش ساز مخالف می زنه. اسمش هم مخالفه. جالبه هیچ شباهتی هم به سه گاه نداره. نمی دونم رو چه حسابی اومده اینجا لونه کرده. بیشتر به بیات اصفهان می خوره تا سه گاه ولی خب دیگه فعلاً اینجوریه! این مخالف سه گاه اصلاً سر آرامش و سکوت نداره. انگار برای گله و شکایت ساختنش. حالا می خواد گله از یار بی وفا باشه یا ارباب ظالم، فرقی نمی کنه. علی الحساب این آهنگ زیبارو  داشته باشید تا ببینم چی پیش می آد، از ساخته های جناب همایون خرم.

رسوای زمانه با صدای الهه و ستار را گوش کنید

چهارگاه: عوام الناس که از موسیقی و جوانب آن خیلی چیز نمی دونن، این یکی را خوب می شناسن. البته نه به اسمش، بلکه با قر و اطوارش! فکر نکنم تو این مملکت کسی پیدا بشه که بابا کرم را نشنیده باشه. حتی دوآتیشه های مذهبی هم وقتی می خوان موسیقی کوبی کنن، یعنی موسیقی را بکوبند، می گن طرف بابا کرم می زنه یا بابا کرم می خونه! شادومادای عزیز و عروس خانومای گلم که حتما بادا بادا مبارک بادا را به خاطر دارن؟ خلاصه چهارگاه تا اینجاش برای ایرانی جماعت معنی طرب و شادی می ده. لابد چنین خصلتی داره دیگه. اما حدود سی سال پیش آقایون لطفی و علیزاده و هوشنگ کامکار، کاری کردن که مزه چهارگاه یه کم عوض شد. البته تعزیه خونا و شاهنومه خونا در طول زمان از وجه حماسی این دستگاه خوب استفاده می کردن ولی برای نمونه، مشابه تصنیف ای برادر با آهنگسازی محمد رضا لطفی و  صدای شهرام ناظری را  تا آن موقع نشنیده بودیم. اما الان زیاد منتظر شنیدن آهنگ های حماسی چهارگاه نباشین. اونم به وقتش. فعلاً اینو داشته باشید تا بعد.

ترانه بابا کرم با صدای زنده یاد حسین همدانیان را گوش کنید

نوا: اول بسم ا... که وارد این دستگاه می شی، تابلوی طرب ممنوع را می بینی. به نظر می آد خیلی فاخره! بفهمی نفهمی بوی قدیم می ده. برا همین یه مقدار کم مشتریه. به درد موسیقی سازان لاله زاری که نمی خوره. اهل موسیقی کلاسیک هم نسخه غربی اش، مینور تئوریک را کار می کنند. می مونه جماعت موسیقیدون دستگاهی که بیشترشون دنبال همایون و بیات اصفهان و شور و متعلقاتش هستن. البته به سختی راست پنجگاه نیست ولی خب دیگه، عده کمی به سراغ اون می آن. اما در عوض همون عده کم محشر کردن. نی نوا را که حتماً شنیدین، اگر هم نشنیدین، احتمالاً تو این 25 سال اخیر ایران نبودین! از کار معرکه حسین علیزاده که بگذریم سربداران جناب فخرالدینی هم بد چیزی نبود. گر چه دقیقاً فواصل نوا را دنبال نمی کرد. دود عود جناب مشکاتیان با تنظیم ارکستری کامبیز روشن روان هم فراموش نشه. حالا برای خالی نبودن عریضه به تکنوازی تار استاد یحیی زرین پنجه گوش بسپارین. اینا را آرشیو محرمانه رادیو لو داده.  دوستی به نام حمیدرضا اردلان حدود 16 سال پیش با استفاده از این نمونه های منحصر به فرد، یک برنامه رادیویی جذاب به نام "چکاوک" تهیه کرد که حالا بخشی از اونا را در دستگاه نوا با اجرای استاد نی داوود تقدیمتون می کنم.

اجرای کامل دستگاه نوا با تار یحیی زرین پنجه را گوش کنید

همایون: خیلی مبارکه. از خودم نمی گم. اسمش اینه دیگه. همایون یعنی مبارک. در موسیقی شهری که البته ما مبارک بادی از همایون ندیدم. یعنی نشنیدیم ولی تا دلت بخواد، در اطراف و اکناف ایران، عروسی ها را با همایون جمع و جور می کنن. حتماً ترانه یار مبارک بادا را شنیدین. مال جای خاصی هم نیست. از دزفول و شوشتر و شیراز گرفته تا جیرفت و کرمان می زنن و می خونن.

یار مبارک بادا با صدای یوسف سلیمی از جیرفت را بشنوید 

اما تو شهر از این خبرا نیست. بیشتر عزا ماتم و از این جور چیزاست. بعضی ها هم به اصطلاح عرفانی اش می دونن. درست و غلطش هم به عهده خودشون! اما خودمونیم همایون دست کمی از شور نداره. یعنی اگه کسی بخواد شور و حال ایجاد کنه، کم نمی یاره، مگه اینکه طرف خودش کم داشته باشه! همایونی که محمدرضا لطفی با صدای شهرام ناظری اجرا کرده، واقعاً معرکه اس. در ضمن یه نسخه فرنگی هم تو همین هشتاد سال اخیر پیدا شده که بد جوری هم طرفدار داره.  یکیش ارکستر ملیه.  جون به جونشون بکنی از همایون بدلی دس بر نمی دارن. می گن اگه بخواهیم فواصل اصلی همایون را بزنیم به کلارینت و ابوآ بر می خوره! حالا به دل نگیرین. جهانی شدن اینا را هم داره دیگه!!

بیات اصفهان: بالا برید، پایین بیایید، این آواز مال اصفهانی هاست. ببینین چقدر زرنگ بودن که اسم شهرشون را رو اون گذاشتن و دیگه کسی نمی تونه مدعی بشه. خب، لابد سرچشمه اش همون جاست. بیچاره شوشتری ها یه گوشه به نام شهرشون گذاشتن، اصلاً به خودشون نمی آرن! بگذریم ...

بیات اصفهان اگر نسخه اصلی باشه، آواز شکایته. اگر هم دستکاری اش بکنن و بشه مینور هارمونیک، فقط به درد کافی شاپ ها می خوره که یه نفر با پیانو بزنه و یه عده هم با سر و وضع آنچنانی مبادله دل و قلوه بکنن! ولی نه، اگه آدمش، آدم باشه باز هم می تونه یه چیزی از توش در بیاره. خیلی از مارش ها و آهنگ های انقلابی تو مینور ساخته می شن. البته ما هم کم نیاوردیم. آقایان لطفی و مشکاتیان و علیزاده با همین بیات اصفهان خودمون، چند تا آهنگ حماسی ساختن که نمونه اش را تا اون موقع در موسیقی ایرانی نداشتیم.

تصنیف تیغ باید با آهنگی از حسین علیزاده* را بشنوید

*مطمئن نیستم از علیزاده باشد

 ابوعطاء: آواز عشقه، به ویژه اگه عشق داند باشه. خدا وکیلی خیلی جذاب و جو گیره. یعنی آدم زود جو گیر می شه! ولی این دلیل نمی شه توی کنسرتی که ابوعطا می زنن و می خونن، فوری بری تو نخ بغل دستی! خلاصه، نمی دونم کدوم ناجوونمرد واژه قورباغه را به این آواز دلنشین سنجاق کرده. دیگه همه می دونن که اگه آب سر بالا بره، قورباغه هم ابوعطاء می خونه! شاید هم طرف می خواسته تضاد را بیشتر بکنه به همچین ترکیبی رسیده. در هر حال خیلی جالب نیس. بگذریم...

با این صحبتا حالا وقتشه به ترانه اشکم دونه دونه که حکایت گله و شکایت از تنهائیه گوش بدین. قابل توجه دختر خانومای بالای 24 سال که به دنبال شوهر می گردن! این ترانه برای دلتنگی یا رفع دلتنگی و یا هر دو حالت یاد شده، خیلی خوبه!! هر شب یک بار بعد از شام مصرف بشه. ببخشید شنیده بشه! تو را خدا ببینین آخر عمری کارمون به کجا کشیده. طبابت هم باید بکنیم!!!

ترانه اشکم دونه دونه با صدای بانو پوران را بشنوید 

بیات ترک: اگه یه روزی بخواهیم با موسیقی ستیزان دور یه میز بشینیم و برای موسیقی ایرانی چک و چونه بزنیم، چاره نداریم جز اینکه بیات ترک را وسط بکشیم. خدا رحمت کنه زنده یاد رحیم موذن زاده اردبیلی را که اون اذان جاودانه اش گوش عالم و آدم را نوازش داده. یه عده هم سر همین اذان معروف خیلی زود جو گیر شدن و نسخه پیچیدن که بیات ترک اساساً نغمه ای آسمانیه! انگار بقیه زمینی بودن یا زیر زمینی! خلاصه خیلی به خودتون غره نشید. موسیقی همه جوری قر و اطوار داره. گاهی راسته، گاهی چپه، گاهی سنتیه، گاه مدرنه، گاه سکولاره، گاه محافظه کاره ... ببخشید مثل اینکه اینجا را با کلوپ سیاسی عوضی گرفتم! آره داشتم می گفتم بیات ترک خلاصه همه فن حریفه. نوار به یاد عارف کار محمدرضا لطفی و صدای شجریان را که شنیدید؟ اونم یه جوره.  راستی بیات ترک برا مطربی هم بد چیزی نیس! شما که غریبه نیستین. موسیقی ایرانی بالاخره این جوریه دیگه. از این چیزا هم داره!! راستی چه اشکالی داره این همه آهنگ فاخر گوش دادین، یه دونه هم از اوناش گوش بدین! آسمون که به زمین نمی آد.

ترانه داش داش با صدای جمال وفایی را گوش کنید 

حالا برا اینکه طرفداران پر و پا قرص موسیقی دستگاهی دلخور نشن و پشت سرم صفحه نزارن – آخه خیلی دنبال صفحه های قدیمی اند- مجبورم یه مقدار هم رعایت حال اونا را بکنم. نا سلامتی خودمم اهل همین موسیقی ام! اینم یه آهنگ بیات ترک که به نظرم یکی از زیباترین چهارمضراب های موسیقی دستگاهیه. دست آقا پشنگ کامکار درد نکنه با این مضراب زدنش. همینطور نوازنده تنبک که دقیقاً نمی دونم کیه.

چهارمضراب بیات ترک با اجرای پشنگ کامکار را گوش کنید 

افشاری: جناب کنلل علی نقی خان وزیری حدود هفتاد هشتاد سال پیش آب پاکی را رو این آواز ریختن و دیگه از دست ما کاری بر نمی آد. ایشون فرمودن افشاری آواز مالیخولیایه! مالیخولیا هم که می دونید یه چیزی تو مایه مشنگ و اینجور چیزاست. حالا هر کی جرئت داره بسم ا... بیاد افشاری بخونه یا افشاری بزنه! ما که نیستیم.

اما نه. درست نیست به این زودی جا بزنیم. ناسلامتی بهترین مناجات های فارسی تو همین افشاری خونده شده. آقای شجریانم بی حساب اون مثنوی افشاری را برا دم افطار ایرانی جماعت نخوندن. لابد یه حکمتی داشته. پیش زمینه ای داشته. همینجوری که نمی آن بخونن. علی الحساب اونا گوش بدین.

مناجات مثنوی افشاری با صدای محمدرضا شجریان را گوش کنید 

دشتی: آقا هر کی تو این دور و زمونه از جماعت روشنفکر غربی مآب گرفته تا ورپریده های خارجی، می خواد حال موسیقیدان ایرانی را بگیره، یه راست گیر می ده به دشتی که مثلاً خیلی غمگینه و در نهایت نتیجه می گیره کل موسیقی ایرانی غمگینه! خدا پدر و مادر زنده یاد خالقی را بیامرزه که سرود جاودانه ای ایران را ساخت تا کسی بیشتر از این جرأت دهن کجی پیدا نکنه. خلاصه دشتی، غمگین که نیست، هیچی، اتفاقاً در جاهای مختلف ایران، خیلی هم برو بیا داره. تو بوشهر و تنگستان و دلوار و برازجان، دشتی یعنی آواز عشق. حتماً شروه خوانی های زنده یاد بخشو را شنیدید. تو قوم هم بختیاری هم یه دشتی مخصوص به خودشون دارن که بلال خونده می شه و خاص آوازهای عاشقانه اس. اگه یه سری هم به تالش بزنید، اونوقت متوجه می شید که اتهام غمگینی به آواز دشتی چقدر بی پایه و اساسه. بسیاری از نغمات شاد عروسی های بختیاری هم در همین دشتی شکل می گیره.

 آهنگ گل صحرا با سرنای گرد علی عسگری را گوش کنید

هوشنگ سامانی

نوای خوش در دوره ساسانیان

 

دوره­ی ساسانی یا پارسی را می‌توان دوران شکوفایی موسیقی در بخش باستانی تاریخ ایران به شمار آورد، زیرا به استناد مدارک موجود معلوم می‌شود که حتی شهریاران ساسانی، اغلب دوستدار و مشوق موسیقی بوده و حتی بعضی از آنان خود با موسیقی آشنایی داشته‌اند.

اردشیر اول یا اردشیر بابکان (۲۲۴ تا ۲۴۱ پس از میلاد) - نخستین شهریار ساسانی - موسیقی‌دانان را در طبقه‌ی ویژه‌ای قرار داد.[۱] و همو، ‌به قراری که کارنامه­ی اردشیر بابکان نشان می­دهد، ‌هنگامی که هنوز به سلطنت نرسیده و به دستور اردوان - آخرین فرمانروای اشکانی - در ستورگاه (اصطبل) زندانی شده بود برای رفع دلتنگی تنبور می‌زد. [۲]

فارمر به استناد «تاریخ ابوالفدا» رواج یا ساخت عود را به شاپور اول (۲۷۲ تا ۲۴۱ م.) نسبت داده است [۳] که شاید به قول فارمر منظور اصلاح یا بهسازی گونه‌ای ساز قدمی‌تر باشد. [۴]

بهرام گور، ورهرام یا بهرام پنجم، پانزدهمین شهریار ساسانی (۴۲۰ تا ۴۳۸ م.) هنگامی که پیش از رسیدن به سلطنت و بنابر رسمی که شهریاران ساسانی در دور نگاهداشتن ولیعهد از پایتخت داشتند،‌ در «حیره»، نزد «نُعمان لَخمی» از ملوک به سر می‌برد، داستان علاقه‌اش به دوشیزه­ی خنیاگری به نام «آزاده» به قدری شهرت یافت که هنرمندان و نگارگران ایرانی یاد آن را در آثار هنری خود حتی در دوران اسلامی، به نمایش گذاشتند، مانند قدح لعاب‌دار رنگین با نگاره‌ی بهرام گور و آزاده، کاری از آثار سده­ی هفتم هجری (۱۳ م.) یا نظیر آن با نقاشی و زرین از سده‌ی ششم هجری (۱۲ م.) کار کاشان.

همچنان که فردوسی بزرگ در شاهنامه آورده است :

به پشت هیونی دمان برنشست

ابا سرو آزاده، ‌چنگی به دست

زن چنگ‌زن، چنگ دربرگرفت

نخستین خروش مغان برگرفت

چو رود و بریشم سخنگوی گشت

همه خانه از وی سمن بوی گشت

بزد جامه‌ی باب خود ماهیار

تو گفتی بنالد همی چنگ، زار

همین شهریار ساسانی، مانند اردشیر اول، در ترفیع مقام اجتماعی و رسمی موسیقی‌دانان بذل توجه است و از «شنکل»(Shankal) فرمانروای هند خواست تا عده‌ای خنیاگر به دربار او گسیل دارد. [۵] این بود که به گفته‌ی فردوسی ده‌هزار، و به روایت مولف «مجمل التواریخ و القصص» دوازده هزار هنرمند به ایران آمدند و ساکن شدند.

نام این خنیاگران را به اختلاف «لوری»، «‌زوط»، «جاتی» یاد کرده‌اند [۶] و شاید همان‌ها بوده‌اند که بر اثر افزایش زاد و ولد و به گونه‌ای که در «مجمع التواریخ و القصص»‌ آمده است به نام‌های «لولی»، ‌«لوری»، ‌یا «لوطی» شهرت یافته و حتی در آثار گویندگانی چون «حافظ شیرای» راه یافته­اند.

«خسرو اول انوشیروان»(۵۳۱ تا ۵۷۹ م.) همان طبقه‌بندی اردشیر اول را معتبر شناخت و در زمان او بود که «مزدک» مدعی آیینی شد با بنیان موسیقی، یعنی خدای یگانه را به صورت سلطانی تصور می‌کرد که بر تختی در آسمان‌ها قرار دارد و در برابرش چهار نیروی گرداننده‌ی جهان به شکل چهار فرمان‌بر ایستاده‌اند و یکی از آنها نماد موسیقی است. [۷]

خسرو پرویز دوم (۵۹۰ تا ۶۲۸ م.) از آنجا که روایت‌های تاریخی و افسانه‌ای، او را دوستدار تجمل و زندگی اشرافی نشان داده است، طبعا پیش از دیگر شهریاران ساسانی به موسیقی توجه داشت تا آنجا که در مراسم افتتاح سد دجله، موسیقی‌دانان را هم مانند ساتراپ‌ها (استانداران) شرکت داد. [۸]

یادگار با ارزشی که از دوران ساسانی و گویا خسرو پرویز به جای مانده، دو منظره‌ی شکارگاه حجاری شده در صخره‌های «طاق بستان» کرمانشاه است.

در این حجاری هنرمندانه که پس از گذشت قرن‌ها، زیبایی هنری آن هنوز جلب توجه می‌کند، یکی منظره‌ای از شکار گراز وحشی و دیگری شکار گوزن (شاید گوزن قرمز نر) مشاهده می‌شود که عده‌ای نوازنده برای سرگرم کردن شهریار ساسانی مشغول نوازندگی هستند، در شکارگاه گراز وحشی، شهریار ساسانی در زورق سلطنتی ایستاده است و کمان کشیده در دست، در حال تیراندازی است و موسیقی‌دانان در سه قایق ساده‌تر و کوچک‌تر نشسته­اند، در صورتی که در شکارگاه گوزن، هنرمندان روی سکویی مشرف به شکارگاه قرار دارند تا بتوانند از حمله و آسیب احتمالی جانوران مصون بمانند.

سندی تاریخی از نوای خوش در دوران اشکانیان و ساسانیان [۹]

تنها سند مهمی که نشان می‌دهد در دوران اشکانیان آموزش نوای خوش، یکی از مواد آموزشی دبیرستان‌های ایرانی بوده است «کارنامه اردشیر بابکان» [۱۰] است، که به رویدادهای پایان دوره‌ی اشکانیان نیز می­پردازد.

در این کتاب به نوازندگی اردشیر جوان اشاره می‌رود :

«... اردوان را کنیزکی (دخترکی) بایسته (درخور، لایق) بود که از دیگر کنیزکان آزرمی‌تر (محترم‌تر) و گرامی‌تر داشت، و به هر آیین، پرستش (مراقبت، خدمت) اردوان آن کنیزک می‌کرد. روزی که اردشیر به ستورگاه نشسته و تنبور می‌زد و سرود و دیگر خرمی می‌کرد، اردشیر را دید، و بدو سرگشته (عاشق) شد ...»

و این خود نشان تداوم آموزش موسیقی در همه‌ی دوران‌ها در ایران است.

سند بسیار با ارزش دیگری از زمان ساسانیان، که نه تنها در زمینه‌ی موسیقی، بلکه در دیگر جهات نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، رساله‌ی کوچک «خسرو کواتان و ریدک» [۱۱] است که خوشبختانه هنوز در دست است و پرسش نهم انوشیروان از ریدک درباره‌ی خنیاگری است. ریدک دراین‌باره پاسخی جامع می‌دهد که چون تمام موارد آن هنوز کاملا خوانده نشده، نمی­توان همه‌ی آنها را در اینجا آورد. اما بطور کلی پاسخ وی در دو بخش است :

بهری ویژه‌ی نوازندگی و دیگر بهر ویژه‌ی بازی و رقص است. در بخش نوازندگی از چنگ سرای، وین [۱۲] سرای، وین کنارسرای، موستک [۱۳] سرای، تنبور سرای، بربط سرای، نای سرای، دمبلک سرای، تنبور مه (تنبور بزرگ) سرای و ... نام می‌برد.

آنگاه می‌گوید که از همه‌ی اینها بهتر چنگ‌سرای است. کنیزکی که در شبستان، با آوای تیز (زیر و به اصطلاح موسیقی غربی سوپرانو) نوای چنگ را همراهی کند.

پانوشت­ها :

[۱] فارمر، Farmer - Music, ۲۷۸۶

[۲] بخش۲، ص ۲۳.

[۳] همان ۲۷۸۶.

[۴] همان‌جا.

[۵] همان ۲۷۸۶.

[۶] همانجا.

[۷] همان ۲۷۸۷ و معین.

[۸] فارمر، همانجا.

[۹] جنیدی، فریدون - زمینه­ی شناخت موسیقی ایرانی، صص. ۱۱۷ تا ۱۱۹.

[۱۰] این کتاب نیز چونان همه‌ی کتاب‌های سرگذشت (تاریخ) فرمایشی است و در آن دروغ‌ها و بهتان‌ها و تحریف‌های زیادی درباره‌ی اشکانیان وارد شده است زیرا که در زمان ساسانیان به دستور آنان نوشته شده ... با اینحال در برخی موارد جنبی، نظیر همین موسیقی سند خوبی است.

اندیشه به یاد فردوسی می‌افتد که در ترجمه‌ی کارنامه‌ی اردشیر در شاهنامه، هنگام پیروزی اردشیر، و افتادن و کشته شدن «اردوان» می‌گوید :

چنین است کردار این چرخ پیر چه با اردوان و چه با اردشیر

کرا تا ستاره برآرد بلند سپارد مر او را به خاک نژند !

[۱۱] یعنی خسرو قبادان و پسر جوان، و موضوع آن مکالمات خسرو انوشیروان است با پسری که در آن آگاهی‌ها و مهارت‌های پسر جوان مورد پرسش و پژوهش قرار می‌گیرد. از این گفت­وگوها چنین برمی‌آید که مواد درسی فرهنگستان عبارت بوده است از :

خط، خواندن متون، خواندن نوشته‌های مذهبی اوستا، آداب جنگ و شکار و ورزش،‌ نوای خوش، شناختن گل‌ها و گیاهان و جانوران، آداب معاشرت، شناختن غذاها و شیوه‌ی پخت آنها، شناختن آشامیدنی‌ها،

از جمله در این دفتر نام ۲۴ گل آمده و برای بوی هریک معنایی ذکر شده است.

[۱۲] وین، یکی از آلات موسیقی است، نوعی چنگ است - فرهنگ پهلوی

وین سازی است که با انگشتان می‌نوازند - فرهنگ نفیسی

کریستین سن، این ساز را «عود هندی» می‌داند، رویه‌ی ۳۲۷ شعر و موسیقی.

[۱۳] مسته سرای، مشته سرا، کسی که در مشت خود می‌دمد، و نوای موسیقی برمی‌آورد. یک نوع خنیاگری است. این کلمه در سانسکریت «Mustidhama» آمده است - فرهنگ نفیسی.

بن نوشت­ها :

۱. تاریخ موسیقی ایران - تقی بینش

۲. زمینه شناخت موسیقی ایرانی - فریدون جنیدی

نوشته شده یسنا مهرآیین

پایگاه پژوهشی آریا بوم

یک دایره در نظر بگیرید و آنرا به دوازده قسمت مساوی (یک اکتاو کروماتیک) تقسیم کنید و نت ها را به ترتیب روی هر قسمت بنویسد مانند شکل. یکی از ساده ترین اشکال هندسی که در این دایره تقسیم شده می توان ساخت مثلت متساوی الاضلاع می باشد. که اگر آنرا بسازید و به آن دقت کنید تفسیر موسیقی آن یک آکورد افزوده خواهد بود. حتما" شنید که آکوردهای افزوده جدای از اینکه معکوس باشند یا نه چهار حالت بیشتر نیستند که دایره فوق این موضوع را بسادگی نمایش میدهد چرا که اگر راس بالایی مثلث را در جهت عقربه های ساعت حرکت دهیم تا رسیدن به نت E و انطباق دوباره روی خود، می تواند سه حالت دیگر را به خود بگیرد. همچنین به وضوح در شکل می توان دید که یک آکورد افزوده از سه فاصله (که در اینجا هرکدام یک ضلع مثلث هستند) یکسان معادل 4 نیم پرده تشکیل شده است. 

مثلث متساول الاضلاع معادل یک آکورد افزوده

شما باز هم می توانید مثلث های دیگری درست کنید. به شکل بعدی نگاه کنید که آکوردهای دو ماژور و لا مینور را نمایش میدهد. این دو مثلث (آکورد) خصوصیات جالبی دارند اولا" اضلاع آنها باهم برابر است، ثانیا" نسبت به خطی که از D کشیده میشود و به G# خطم میشود متقارن می باشند، حتما" می دانید که مینور نسبی گام دو ماژور، لامینور می باشد. به این طریق شما می توانید یک روش ساده برای پیدا کردن گامهای مینور و ماژور نسبی پیدا کنید، هر چند اینکار در پیانو بخاطر وضوح دیداری که چیدمان نت ها وجود دارد ساده می باشد.

مثلث های متساوی الساقین هم جالب هستند یکی از آنها آکورد sus2 را تشکیل میدهد که در شکل مشاهده میکنید و همچنین میتوانید آکوردهای کاسته را نیز باز با یک مثلث متساوی الساقین درست کنید. اگر دقت کنید این مثلث متساوی الساقین حالت آکورد sus2 برای C و حالت آکورد sus4 برای G دارد. بنابراین می توان به ارتباط نزدیک آکوردهای sus در حالت های 2 و 4 برای فاصله های پنجم با یکدیگر پی برد. این نکته هم جالب خواهد بود اگر شما راس D در این مثلث را نسبت به راس C قرینه کنید به آکورد sus2 دیگری می رسید که یک پرده عقب تر است آکورد Csus4 قرار دارد.

آکوردهای بزرگ، کوچک، sus2 و sus4

شما می توانید دامنه مدل کردن را ادامه دهید و راجع به سایر مثلث ها فکر کنید، همچنین می توانید آکوردهای چهار صدایی را با انواع چهار ضلعی ها مدل کنید. سئوالی که پیش می آید این است که آیا هستند افرادی که با شنیدن موسیقی این اشکال در ذهن آنها نقش ببندد؟

از خسروانی تا دستگاه     

در ابتدا به دلیل اینکه بعصی از لغات و اصطلاحات متداول در موسیقی ایرانی دو پهلو ویا چند پهلو اند و در  بعضی مواقع توسط اساتید مختلف  استفاده های مختلف میشود  ، مایل میباشم که بعضی از اصطلاحات  را در حد امکان ریشه یابی  و یا حداقل تعریفی روشن از آنها ارایه دهم .

   دستگاه

در یک نگاه  میتوان به مجموع اجزا یک واحد شناخته شده که هر یک از اجزا آن نقشی مســتقل دارد و در عین حال تمامشان به هم وابسته اند و...

بررسی جای گاه  موسیقی در ادیان

  فهرست

مقدمه

الف-ادیان پیشین

1- سومر

2- بابل

3- مصر باستان

4- یونان باستان

ب- ادیان هند

5- هندوئیزم و بودیزم

ج- ادیان خاور دور

6- دین چینیان و مذهب تائو

7- کنفوسیانیزم

8- شینتوئیزم

9- آئین بن(تبت)

10- آئین لامائی(تبت)

د- ادیان خاورمیانه

11- دیانت زرتشت

12- دیانت یهود

13- مسیحیت

14- اسلام

15- دیانت بابی

16- دیانت بهائی

17- موخره

    فهرست منابع و مآخذ

آرتور شوپنهاوئر، فیلسوف بزرگ آلمانی، به سال ۱۷۸۸ در دانتزیگ متولد شد و در سال۱۸۶۰ در فرانکفورت درگذشت. پس از پایان تحصیلات در رشته فلسفه، شاهکار خود کتاب « جهان همچون اراده و ایده» را در سال ۱۸۱۸ نوشت و آن را انتشار داد. ولی کتاب وی مورد استقبال قرار نگرفت و پس از سالها فقط چند نسخه آن به فروش رفت. تنها پس از حدود سی سال از انتشار کتاب مزبور در حدود سال ۱۸۴۸ بود که فلسفه او مورد استقبال قرار گرفت و ناگهان به اوج شهرت رسید.
شوپنهاوئر خود را جهان- میهن می دانست و هرگز یک ملت باور( ناسیونالیست) آلمانی نشد. وی فرهنگی بسیار پهناور داشت و نویسنده ای زبردست بود. او هرگز ازدواج نکرد. وی ادعایش اینست که حقیقت را از افلاطون ، بودا وکانت دریافته است.
برای ورود به نظریات او درباره هنر و موسیقی و اهمیت و ارزش آن باید مختصری از مبانی، مفاهیم و نتایج فلسفی او بیان شود.

                                  *     *     *

 شوپنهاوئر در تاریخ فلسفه به بدبینی معروف شده است. وی دارای مسلک ایده آلیسم می باشد و دراین قسمت زیر نفوذ کانت قرار دارد.
اما شوپنهاوئر در فلسفه خود سعی میکند که این حقیقت را مدلل سازد که جهان، نمایش ساده ای است که عامل آن اراده ای کور می باشد. برخلاف هگل که حقیقت جهان را عقل می پنداشت و جهان را از راه آن تفسیر میکرد.
اراده ذات مطلق است و چیز های جهان همه نمود و نمایشهای اوست به درجات مختلف. این امر واحد، این جهان نمایش و تصورات را که متغیر و تابع زمان و مکان و متکثر است، جلوه گر می سازد، مطابق صورتها و نمونه هایی که ثابتند و از تبعیت زمان و مکان فارغ و نمونه کامل چیزها می باشند. همان نمونه هایی که افلاطون ایده ها(صور یا مثل ) نامیده است. جهان این صور برعکس جهان اراده و حوادث، جهان وحدت وکلیت و سکون و ثبات و بقاست. هریک از انواع نیروهای طبیعت، خواه جماد، گیاه و حیوان مرتبه مخصوصی است از تجسم اراده کل که به عالم نمایش و تصویر درآمده است. مفاهیمی چون نیرو، حرکت و علیت هم اراده است. اگر اراده به شکل کل درنظرآید، آزاد است و مختار؛ زیرا در جنب آن اراده دیگری که آن را مجبور و محدود کند وجود ندارد؛ اما هر جزیی از اجزای کل یعنی، انواع و اراده افراد و اعضا همه معلول و مجبور اراده کلی هستند و تابع ضرورت و ایجاب. این اراده دچار کوشش بی پایان و سرگردانی ابدی است و حیات و زندگانی لاینقطع تولید میکند. مفهوم اراده، به « خواست» و « خواست زندگی» هم تعبیر میشود.
اصل وجود و حقیقت ذهن انسان نیز اراده است و حتی تن او نیز همان اراده اوست که عینیت پیدا کرده است و هر عنصری از تن مناسبت و مساعدتی با امری از امور اراده که تمایلات و نفسانیات اوست دارد، و عقل و استدلال و هوش و حافظه، خادم و تابع و آلت دست میل است.

                              *     *     *

 شوپنهاوئر نتیجه می گیرد که چون جهان همه اراده است و ذات مطلق از عالم وحدت و سکون به عالم کثرت و حرکت آمده است، باید همه شر و درد و رنج باشد:
 - برای آنکه اراده بذاته خواست و طلب است و خواهش و درخواست او بیش از وسع و اندازه اوست. در مقابل هر آرزویی که برآورده شود، ده آرزوی نابرآورده وجود دارد. میل و طلب را نهایت نیست؛ ولی کامیابی محدود است.
 - همچنین زندگی شر است برای آنکه رنج مایه و حقیقت اصلی آنست و لذت فقط امری منفی است و عبارت است از فقدان رنج و به قول ارسطو، مرد خردمند در جستجوی لذت نیست؛ بلکه در بند رهایی از غم است.
 - زندگی شر است برای آنکه به محض اینکه شخصی از درد و طلب رهایی یافت، ملول و کسل می گردد و در جستجوی سرگرمی برمی آید؛ یعنی رنج بیشتری. بنابراین زندگی مانند آونگی میان رنج و کسالت در حرکت است.
 - زندگی شر است برای آنکه هرچه موجود زنده کاملتر و هوش و دانشش افزونتر شود، رنج بیشتر می گردد و در انسان به بالاترین درجه خود می رسد. پیشرفت دانش راه حل این مساله نیست.
 - بالاخره بالاتر از همه، زندگی شر است برای آنکه زندگی مبارزه و جنگ است. هر جای طبیعت که بنگریم، مبارزه و رقابت و پیکار می بینیم و همه جا تناوب مرگبار پیروزی و شکست به چشم می خورد. هریک از انواع برای به دست آوردن مایه و زمان و مکان انواع دیگر می جنگد.
و شوپنهاوئر اشاره به شرور زیادی در جهان می کند که در این مختصر نمی گنجد.
به عقیده شوپنهاوئر بنیاد اخلاق شفقت و احساس همدردی از مشاهده رنج دیگران است.

                           *     *     *

 با این حال تکلیف چیست و آیا این درد را درمانی هست؟
از اینکه به عقیده شوپنهاوئر اصل و حقیقت جهان اراده و نفس است و علم و عقل فرع و عرض می باشند و نفس بر عقل غالب است، نباید چنین پنداشت که او این امر را می پسندد و نیکو می داند؛ بلکه به کلی عکس اینست. نمی توان بر رنج و شر حیات پیروز شد مگرآنکه اراده تابع عقل و علم شود.
و شوپنهاوئر در مورد لزوم بکارگیری عقل و اندیشه و کسب معلومات در زندگانی برای سلطه بر نفس و اراده و خواهش بیانات مفصل دارد که در این جا مجال برای تفصیل ندارد.  

                          ژرف اندیشی هنری

ریشه تمام شرها نزد شوپنهاوئر بندگی خواست است و فرمانبری از خواست زندگی. شوپنهاوئر برای گریز از بندگی خواست، دو راه پیشنهاد می کند که یکی چندگاهی(موقت) و جزیی است و واحه ای است در صحرا ، و دیگری دایم و کلی. راه نخستین ژرف اندیشی هنری (مستغرق شدن در هنر و مظاهر زیبایی ) و راه هنر است و دومین، طریق پارسامنشی و راه رستگاری و در نهایت یکی شدن با وجودکل و رسیدن به آرامش مطلق می باشد و در این قسمت و مواردی دیگر تحت تأثیر بودا است. راه دوم موضوع بحث ما نمی باشد؛ پس به نخستین می پردازیم.

                                         *     *     *

 در ژرف اندیشی هنری انسان به مشاهده گری بی تعلق بدل می شود. اما مقصود این نیست که ژرف اندیشی  هنری چیزی دل انگیز نیست. برای مثال، اگر من به یک شیء همچون شیئی هوس خیز یا هوس انگیز بنگرم،  دیدگاه من، دیدگاه ژرف اندیشی هنری نیست؛ در این صورت من نگرنده ای دلبسته ام و در واقع بنده یا ابزار  خواستم. اما من می توانم به شیء زیبا ، نه همچون چیزی هوس خیز یا هوس انگیز، که تنها و تنها به ارزش هنریش بنگرم. آنگاه من مشاهده گری بی تعلق خواهم بود؛ نه بی علاقه و دست کم چندگاهی از بندگی خواست آزاد شده ام و ذهنم به جای آنکه ابزاری در خدمت برآوردن شهوت باشد، از آرامش برخوردار شده و دیدگاهی یکسره عینی و بی تعلق در پیش گرفته است. انسان با ژرف اندیشی هنری از آن فرمانبرداری اصلی دانش از خواست یا شهوت بر می گذرد و به « ذهن فارغ از خواست شناخت » بدل می شود «که دیگر در پی نسبتها بر اساس اصل جهت کافی (قانون علت و معلول) نیست؛ بلکه آرام می گیرد و در ژرف اندیشی پایداری درباره عینی که به او عرضه شده است، جدا از پیوند آن با هر عین دیگر، غرقه می شود.» .  
شوپنهاوئر نظریه گریز چندگاهی از راه ژرف اندیشی هنری را با یک نظریه متافیزیکی پیوند می دهد که بر آن نام « ایده های افلاطونی» می گذارد. می گوید خواست خود را بی میانجی در ایده هایی عینیت می بخشد که نسبت آنها به افراد اشیاء طبیعی، نسبت سرنمونها به رونوشتها است و هر چیز که به صورت یا ایده خود نزدیک باشد، زیباست؛ زیرا که به وحدت و سکون، یعنی کمال نزدیک و از جهان حوادث دور شده است. پس کسی که با زیبایی سروکار دارد، از جنبه انفرادی و تکثر دور می شود و از خود یک اندازه بیخود می گردد و از دنیا و شر و شورش یک دم می آساید و مشاهده کمال زیبایی هم به درستی دست نمی دهد مگر اینکه شخص از خود بیخود شود. در آن حال در می یابد که او جزیی از جهان نیست؛ بلکه جهان جزیی از اوست و چون به این پایه رسید، فیلسوف واقعی اوست. از زندگانی عادی برکنار شده، از منافع دنیوی اعراض کرده ، از عوارض تهی و از حقایق پر شده. به سبب غریق بودن در دریای زیبایی از هرچیز بی نیاز گردیده ، در میان مردم حاضر، ولی در همان حال غایب است. دنیا در نظرش سراب است و هرقدر در این دریا غریقتر باشد، وارسته تر است.  

                              نبوغ

نبوغ عالیترین شکل علم خالی از هواهای نفسانی است. نابغه کسی است که توانایی درک و شهود ایده ها را دارد. ذهنی که از دست میل و اراده رهایی یافت، می تواند اشیاء را چنانکه هست ببیند و از میان تعینات و جزییات، صور افلاطونی یا جوهر کلی اشیاء را می بیند. فکر او متوجه امور اساسی و کلی و ابدی است؛ ولی فکر دیگران متوجه امور ناپایدار و جزیی و بی واسطه است.
لذتی که نابغه از زیبایی می برد و تسلی خاطری که از هنر می یابد و هیجانی که از دیدن هنر و هنرمند در او پیدا می شود، همه غم و اندوه زندگی را از یاد او می برند.

                              هنــــــــــــر

عمل هنر، رهایی دانش از قید هوا و اراده و ترک نفس و منافع مادی آن و ارتقا به مرتبه شهود حقیقت است. مقصد علم، جهان است با اجزاء آن و مقصد هنر، جزء و فردی است که جهانی در آن نهان است. یک اثر هنری هر چه بتواند صورت افلاطونی شیء را بهتر نشان دهد، به موفقیت نزدیکتر است. به همین جهت غرض از تصویر یک شخص مطابقت محض نیست؛ بلکه غرض آن است که تا حد امکان بعضی از صفات اساسی یا کلی انسان را عرضه بدارد. در ادبیات نیز نمایش صفات فردی ( با قطع نظر از صفات دیگر ) به نسبت تجسم مثال و نمونه کلی طبقه آن فرد ، اهمیت بیشتر پیدا می کند؛ نظیر فاوست، دون کیشوت و ... .
مقام هنر از علم بالاتر است؛ زیرا علم از راه کوشش برای جمع مواد و استدلال احتیاط آمیز به هدف می رسد و هنر آنا از راه شهود و تجلی به غرض خویش نایل می گردد. برای علم داشتن موهبت و استعداد لازم کافی است؛ ولی هنر احتیاج به نبوغ دارد. یک نمایشنامه حزن انگیز از آن جهت زیبا و هنری است که ما را از مبارزه فردی دور می سازد و وادار می کند تا به دردها و رنجهای خود با دیده بالاتری بنگریم. هنر غم و اندوه زندگی را تسکین می دهد؛ زیرا ما را از امور جزیی و زودگذر به جهان کلی و ابدی می کشاند. به قول اسپینوزا ، ذهن هرچه بیشتر منظر جاودانی اشیاء را ببیند، به همان قدر در ابدیت سهیم است.  

                       سلسله مراتب هنرها

میزان شوپنهاوئر برای طبقه بندی و ترتیب سلسله هنرها، درجات عینیت یافتن خواست یا اراده است.
به این ترتیب که از هنر معماری و مجسمه سازی که هنری سه بعدی هستند به نقاشی که هنری دو بعدی است، و همه هنرهای مکانی هستند، به سوی شعر و از همه بالاتر موسیقی که هنرهای یک بعدی و زمانی می باشند، رو به کمال می روند.
معماری فرانماینده برخی ایده های پستتر همچون سنگینی و همبستگی و استواری و سختی است؛ یعنی صفات کلی سنگ. نگارگری و پیکرتراشی تاریخی فرانماینده ایده انسان است؛ اگرچه سروکار پیکرتراشی در اصل با زیبایی و لطافت است و سروکار نگارگری بیشتر با فرانمودن ویژگی وشور. شعر می تواند تمامی درجات ایده ها را بازنماید؛ زیرا مایه بی میانجی آن مفاهیم است. اگرچه شاعر می کوشد با کاربرد استعاره ها مفاهیم تجریدی را به سطح دریافت حسی فرودآورد و خواننده یا شنونده را توان آن بخشد که ایده را در شیء محسوس دریابد. اما با اینکه شعر می تواند تمامی درجات ایده ها را بازنماید، هدف اصلی آن باز نمودن انسان است؛ آنچنان که انسان خود را از میان سلسله ای از کردارها و اندیشه ها و احساسهای همگام با آنها باز می نماید.
عالیترین هنر شاعرانه نزد شوپنهاوئر تراژدی است؛ زیرا در تراژدی سرشت حقیقی زندگی بشری را می بینیم که به قالب هنر ریخته شده و به شکل درام فرانموده شده است.
اما والاترین همه هنرها موسیقی است. واگنرگوید: شوپنهاوئر نخستین کسی است که با روشن بینی فلسفی وضع موسیقی را درمیان هنرهای زیبای دیگر شناخت و تعیین کرد. کانت و هگل در بیان مراتب هنرهای زیبا، موسیقی را در میان نقاشی و شعر قراردادند و مقام شعر را برتر دانستند؛ اما شوپنهاوئر موسیقی را مافوق تصورات دانست و آن را عالیترین هنر انسانی شمرد.  

                            موسیقی

قدرت هنر در بالا بردن ما از این عالم نفسانی بیشتر در موسیقی آشکار است. موسیقی به هیچ وجه مانند هنرهای دیگر رونوشت آمال و تصورات و حقیقت اشیاء نیست؛ بلکه نشاندهنده خود اراده یا خواست است. موسیقی آن حرکت وکوشش و سرگردانی ابدی اراده را نشان می دهد که بالاخره به سوی خود برمی گردد و کوشش را از سر می گیرد. به همین جهت اثر موسیقی از هنرهای دیگر نافذتر و قویتر است؛ زیرا هنرهای دیگر با سایه اشیاء سروکار دارند و موسیقی با خود آنها.
فرق دیگر موسیقی با هنرهای دیگر در این است که موسیقی مستقیما - نه از راه تصورات - بر احساسات ما اثر می کند.
انسان با گوش فرادادن به موسیقی از آن حقیقت نهفته در زیر پدیدارها کشف مستقیمی می کند؛ اگرچه نه به صورت مفهومی ؛ و این حقیقتی را که به صورت هنری پدیدار شده، به صورتی عینی و بی تعلق درونیافت می کند؛ نه همچون کسی که اسیر چنگال جباریت خواست است. افزون بر این، اگر می توانستیم همه آنچه را که موسیقی بدون مفاهیم بیان می کند، بدرستی با مفاهیم بیان کنیم، به فلسفه راستین می رسیدیم. او با چیزی سخن می گوید که از ذهن لطیفتر است.
قلمرو موسیقی در حقیقت متعلق به این جهان نیست. به قول بتهوون : « توصیف کار نقاشی است. شعر نیز در این کار و در مقایسه با موسیقی می تواند توفیق زیاد داشته باشد و میدان آن به اندازه میدان من محدود نیست؛ اما در مقابل، میدان من در مناطق دیگر بسیار گسترده است و به آسانی نمی توان به قلمرو من دست یافت. »

لحن و ایقاع در موسیقی به منزله تقارن در هنرهای تجسمی است و از همین رو موسیقی و معماری کاملا نقطه مقابل هم می باشند و چنانکه گوته می گوید، معماری موسیقی جامد است و تقارن لحن و ایقاع ساکت.
شوپنهاوئر موسیقی محض یا مطلق را برتر از موسیقی برنامه ای یا توصیفی می داند؛ مانند موسیقی برنامه ریزی شده یا تقلیدگر که صداهای طبیعی را تقلید می کند یا « نقاشی در صدا» و همچنین اپرا.
طبق نظر شوپنهاوئر، موسیقی عالیترین نوع هنری بوده و نیازی به حمایت اشکال دیگر هنری ندارد. به نظر او وقتی موسیقی به کلمات خیلی نزدیک می شود و در پی شکل گرفتن بر اساس حوادث باشد، این یعنی که مترصد استفاده از زبانی است که به خودش تعلق ندارد.
شوپنهاوئر گوید:
موسیقی را نمی توان به زبان یا قلم بازگفت؛ باید شنید و آزمود.
از زمان و مکان و علیت، پاک فارغ است و همچون ارقام و اشکال هندسی قالب و ظرف همه چیز است و برخلاف اصل علیت، ما را از علت خود منصرف می سازد و مجذوب می کند.
موسیقی نمایشگر افسونگری است که اراده مکتوم ناشناختنی را با تمام شور و وسوسه و جوش و خروش و زیر و بم آن می شناساند.
موسیقی، هنرِ هنرها و زیباییِ زیباییهاست. زورق نجاتی است که غریق منجلاب حیات را برمی گیرد و به بهشت آرزو می برد.

 منابع:
تاریخ فلسفه، جلد هفتم ( از فیشته تا نیچه)، فردریک کاپلستون، ترجمه : داریوش آشوری
تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمه : عباس زریاب
سیر حکمت در اروپا، محمد علی فروغی 

مقاله از :كياوش ماسالي

برگرفته از دلشدگان